Macedoniae acta archaeologica 12 (1991) · стр. 235–246

Гробот 105 од Мородвис

Селоро Мородвис се наоѓа во Источна Македонија во близина на Кочани и претставува археолошки комплекс.1 Најзначаен и досега најмногу истражуван е локалитетот Црквиште каде што е откриен средновековниот епископиум и некропола со над 300 откриени и истражени гробови.2 Според досегашните резултати некрополата на истражениот простор егзистира од крајот на XII век до првата деценија на XX век.

риентацијата во основа е запад - исток, а одредени гробни конструкции отстапуваат респектирајќи ја црквената архитектура што е посебно изразено во презвитеријалниот простор. Гробните конструкции во повеќето случаи се оформени од камени плочи, а неретко се јавуваат и 5идани гробови во чии што конструкции има и сполии (сл. 1).

Од повеќето откриени гробови посебно место зазема бот 105 според особената конструкција и прилозите што ги содржи. Лоциран е источно од источниот ЅН на епископската црква од XII век (сл. 2). Гробната конструкција е од необработени речни камења во различна големина, парчиња малтер и фрагментирани тули. Ваквите конструкции се доста ретки и изненадува отсуството на покривни плочи. Вертикално забодените железни клинови најдени in situ и околу покојникот зборуваат дека гробот бил покриен со штици, подоцна фиксирани со откриените клинови (сл. 3). Скелетот е доста лошо зачуван и припаѓа на индивидуа стара 12-ина години, најверојатно девојче.3 Околу горниот дел на скелетот се откриени коски од постар и растурен гроб, односно скелет.

Девојчето е погребано со многуброен накит од сребро и стакло. Покрај ушите се најдени чифт сребрени обетки, а во пределот на вратот сребрен приврзок во форма на 5вонче. Сребрен е и прстенот пронајден покрај дланките, иако не беше можно со сигурност да се утврди дали стоел на левата или на десната рака. На надлактите и подлактите 1 K. Trajkovski, Morobisdon, Arheoloki pregled 26, Ljubljana 1985/6 str. 176. 3. .

Сл. 1 Дел од некрополата на локалитетот Црквиште Ph. 1 A part of the necropolis on the site Crkvi8te
Сл. 1 Дел од некрополата на локалитетот Црквиште Ph. 1 A part of the necropolis on the site Crkvi8te

ПРЕГЛЕД НА ОТКРИЕНИТЕ ПРЕДМЕТИ:

. Белегзија од темно виолетово до црно стакло без декорација, пр.

5,3; Т.І. 1; кн. вл. 3092.

. Белегзија од црно мат стакло без декорација, пр. 4,9; T 1.2; кни. вл.

3086.

Белегзија од црно мат стакло без декорација, пр. 5,5; T 1.3; ки. вл. 3094.

Белегзија од црно мат до темно сино стакло без декорација, пр. 5,0; T 1.4; ки. вл. 3091.

Белегзија од црно мат стакло со црвена аплицирана стаклена нишка, пр. 5,6; T II. 5; кн. вл. 3093.

Белегзија од тиркизно зелено провирно стакло со црвена аплицирана стаклена нишка, пр. 6, 4; T II. 6; кни. вл. 3087.

Белегзија од тиркизно зелено прозирно стакло со аплицирана стаклена нишка, пр. 5,5; T II. 7; кн. вл. 3098.

Белегзија од светло синозелено прозирно стакло со три црвени на-

сликани нишки, пр. 5,2; Т 1.8; ки. вл. 3090.

Сл. 2 Гробот 105 после откривањето Ph. 2 The grave 105 after the discovery
Сл. 2 Гробот 105 после откривањето Ph. 2 The grave 105 after the discovery

9. Белегзија од светло маслинесто тордирано стакло боено со сребренобела боја и четири црвени спирално завиткани стаклени нишки,

пр. 5,8; Т Ш.9; кн. вл. 3097.“

10. Белегзија од светло зелено прозирно тордирано стакло со две црве-

от спирално завиткани стаклени нишки, пр. 5,8; T Ш.10; кн. вл. 96.

11. Белегзија од прозирно тордирано стакло, пр. 4,6; Т Ш.11; ки. вл. Аналогни примероци има во Жагубица, Г. Марјановиќ-Вујовиќ, Накит на тлу Србије, Београд 1982, стр. 53, кат. бр. 209; П. Гатев, Средновековно селиште и некропол от

Илустрација, стр. 237

Белегзија од црно мат стакло со завиткана бела нишка, пр. 4,8; T Ш. 12; ки. вл. 3089.77

Белегзија од црно мат до темно виолетово стакло со насликани орнаменти, пр. 5,4; Т ГУ.13; ки. вл. 3095.

Белегзија од црно мат стакло со две насликани бели нишки, пр. 14.

4,2; Т ГУ.14; кн. вл. 3088.

Белегзија од црно мат стакло со бело сликање, пр. 4,8; T IV. 15; КН. вл. 3085.

Белегзија од црно мат стакло сликано со златна боја, пр. 4,9; T V. 16.

16; кн. вл. 3100.88

Прстен од светло сино prosirno стакло и глава од црвено стакло, 17.

пр. 1,3; T V. 17; кн. вл. 3084.9

18.

Прстен од сребро со врежан орнамент на главата, пр. 1,9; Т У. 18; КН. вл. 3083.

Сл. 3 Гробот6 105 и реконструкција на гробната конструкција Ph. 3 The grave 105 with a reconstruction of13 the grave construction.
Сл. 3 Гробот6 105 и реконструкција на гробната конструкција Ph. 3 The grave 105 with a reconstruction of13 the grave construction.
Илустрација, стр. 239
Илустрација, стр. 240
Илустрација, стр. 241

20. Чифт обетки од сребро со позлата, вис. 3,6; шир. 1,9; Т v.20; кн.

Гробот 105 стратиграфски му припаѓа на досега најниското откриено ниво на гробовите. Нумизматичкиот материјал што го содржат гробовите е од првата половина на ХШ век, што е наедно и релативна хронолошка граница на гробот 105. И покрај фактот што во многу гробови се откриени железни клинови, единствено кај овој гроб тие се најдени in situ и недвојбено зборуваат за специфичната гробна конструкција каде што наместо камени плочи се користат дрвени штици за покривање на покојникот.

Откриениот движен материјал, односно гробните прилози, го прават гробот доста богат, а основните карактеристики на наодите го вклопуваат во материјалната култура на источнобалканскиот простор. Дел од накитот (T I. 1,2,3,4) и припаѓа на групата стаклени белегзии од ХП и ХШ век и е доста чест во средновековните некрополи на Источен и Јужен Балкан и влегува во вообичаената накитна гарнатура со својот состав, морфологија и декорација. Групата на лентести белегзии ја заменува проноции постарата група на белегзии со круни пресек од X - XII век. Белегзиите со триаголен пресек (Т

.5,0,7) и аплицираната стаклена нишка по хоризонтала се слични на претходните и заедно со примероците со насликани хоризонтални линии (Т. ІІ.8, Т Гу.14) им припаѓаат на белегзиите што често се наоѓаат во археолошкиот фонд на повеќе средновековни локалитети на Балканот. слични по својата форма и технологија се лентестите белегзии (Т IV.13,15) што се декорирани со бело насликани флорални и геометриски орнаменти.

Посебна група се тордираните примероци (T П1.9,10,11,12) кај кои формата е главниот елемент (Т ІІІ.11), понекогаш збогатен со друг материјал со контрасна боја (Т ШТ, или со спирално намотување на стаклени нишки во разни бои (Т П1.9,10).

Гледано од технолошки аспект ова се врвни продукти на стакларските мајстори кои од друга страна, вешто ги компонираат и боите постигнувајќи голем визуелен ефект. Покрај балканскиот простор, примероци од оваа група се наоѓаат и во малоазиските провинции. Еден од најубавите примероци и засега уникатен на подрачјето на Македонија е широката лентеста белегзија насликана со златна боја со геометриски флорални и зооморфни орнаменти (T V.16). Стаклениот прстен (T У.17) и припаѓа на групата на доста ретките стаклени изработки и го дополнува репертоарот на накитот од овој вид на нашиот простор.

Сребрениот комплет од прстен, приврзок и обетки (Т У.18,19,20), работени во метал со голема чистота и со позлата го збогатуваат фон- 19 Y. Jovanovié, ,Slovenske nekropole и Srbiji Makedoniji i Bugarskoj10, (ocobjavijona doktorska teza, branjena na Filosofskom fakultetu и Beogradu 1974 god., Biblioteka arheoloskog

Илустрација, стр. 243
Илустрација, стр. 244

дот на овој наод иако типолошки не претставуваат еее во балканскиот археолошки простор во првата половина на XIII Вех.

Разнородноста на формите, техниката на изработка, изборот на матсријалот и дкорацијата на откриениот накит и нему сличниот зборуваат за големата дисперзија и добрата трговија во источниот дел на Балканот и Мала Азија. Богатството на пазарите и панаѓурите во византиската културна зона најверојатно биле место каде што се МНрале богатите накитни колекции. Една од нив е и колекцијата „103“ од Мородвис што наедно е и досега најбогатата од XIII век.

KIRIL TRAJKOVSKI - Skopje

Белешки

  1. в. край с. Ковачево, Пазарджишки окръг, Раскопки и проучвания кн. XII, София ↩
  2. K. Trajkovski, Srednovekovniot grad Morodvis vo Makedonija, Труды пятого международного конгреса славянской археологии, Том III, Киев 1985, Москва 1987 стр. 89–93. ↩
  3. Антрополошката анализа ја има извршено Проф. П.М. Стјуарт. XII в. край с. Ковачево, Пазарджишки окръг, Разкопки и проучвания кн. XII, София 1985 фиг. 11; G. R. Davidson, Corinth, Vol. XII, Princeton, New Jersey 1952 p. 264, Pl 112 N°2144; A. Fol. R. Katinčarov, J. Best, N. de Vries, K. Shoju and H. Suzuki, Djadovo, vol. 1, Tokyo 1989, fig. 352. Во музејските поставки во Бурса и Селџук постојат аналогични примероци. ↩
  4. Ibid. ↩
  5. Corinth, p. 263, Pl. 112, N°2140. ↩
  6. Директни аналогии за овој примерок пе успеавме да пронајдеме. ↩
  7. Corinth, p: 264, P1.112, N°2148. ↩
  8. Приврзок од сребро, вис. 1,6; Т V. 19; ки. вл. 3082. ↩
  9. Два слични прстена се откриени во околината на Охрид и с. Радолишта. За податокот и благодарам на колешката Нада Почуча- Кузман. odeljenja), str. 533, 534. and is the richest till know. ↩

Summary

The Grave 105 from Morodvis

(SUMMARY)

The village Morodvis is located in Eastern Macedonia in the vicinity of Koéani and represents an archeological complex. The most important and the most researched site is Crkviste where 300 graves were discovered. According to the results of the researched area the necropolis existed from the 12“ century and to the first decades of the 20" century. The orientation of the graves is west-east, while with same grave constructions there is a deviation, but respecting the architecture of the church which is stressed in the presbiterium. The grave constructions in a greater number are made of stone plates, while there are some made from secondary material (Ph. 1)

From the large number of graves which were discovered on this site, according to the construction and the finds the grave 105 deserves special attention. It is located east of the east wall of the episcopal church from the 128 century (Ph. 2) The grave construction is erected from unpolished river blocks in different sizes, fragments of mortar and bricks. This type of construction is very rare and what surprises is the absance of stone plates which cover the grave. The vertical iron nails discovered in situ and around the deceased indicates that the grave was covered with boards, which later are nailed with the discovered nails (Ph. 3). The skeleton is in a very poor state and belongs to a речи about 12 years old, most probably a girl. Over the upper part of the skeleton remains from other bones where found, probably from an older grave.

The girl was buried with a large number of silver and glass jewelery. Beside the ear a pair of silver ear rings were found, while at the neck a silver bell-like pendant was discovered. The ring discovered by the hands is also silver, but with certainty it could not be stated weather the ring was on the left or the right hand. Below the elbows and above them glass bracelets were discovered, namely 16 on both hands. On the place of the right hand a glass ring was found. . According to the stratigraphy the grave 105 belongs to the lowest most level of the found graves. The numismatic finds date from the first half of the 13 century, which is also a relative chronology limit of the ab 105. Besides the fact that in a number of graves iron nails were ound, only in this grave they indicate a specific grave construction, that is instead of stone plates, wooden boards were used to cover the deceased. The rich funeral finds according to their features are a part of the material culture of the Eastern Balkan area. A part of the jewellery (P!.T 1,2,3,4) belongs to the group of glass bracelets from the 12 and the 13“ century and is very common in the medieval burial in East and South Balkan. According to the content, the morphology and the decoration this is a typical jewellery set. The pro of band like bracelets is replaced by the older group in exon on by bracelets with a circular cross section from the 10-12“ century. The bracelets with a triangular cross section (PI.II 5,6,7) with the glass thread horizontal application are similar to the previous ones and co дина with the bangels with painted horizontal lines (PI.II 8, РЕГУ 14) belong to those which are often found on the medieval sites on the Balkan. Similar to their shape and technology are the band like bracelets (PETY 13,15) which are decorated with white painted floral and geometric ornaments. A special group represents the twisted braclets (PI. III 9,10, 11,12) where the shape is the essential element (Pl. III 11) sometimes enriched with other material in a contrasting colour (Pl. III 12) and with spiral twisting of the glass thread in various colours (Pl. III 9,10).

Viewed from a technological aspect they represent outstanding examples of glass workmenship with well combined colouring that creates visual effects. Examples of this group besides the Balkan are found in the Asia Minor provinces. One of the best examples and unique on the territory of Macedonia is the wide band bracelet painted with gold geometric, floral and zoomorphic ornaments (Pl. V .16). the glass ring (PI. V. 17) belongs to the rare group of glass jewellery which fulfills the - repertoire of this type of jewellery on our territory. The silver set ring, pendent and ear-rings (Pl. V. 18,19,20) produced in a high quality metal and goldplate enrich the collection, although in the typology they are not rare on the archeological sites on the territory of the Balkan in the first half of the 13 century.

The various forms, the technology, the material and the decoration of the discovered jewellery, and the one similar to it, speeks of the great dispersion and large trade conections of East Balkan and Asia Minor. The wealthy markets and the fairs in the Byzantine cultural sphere most probably were the centers where these collections were created. Such a collection is that of Morodvis 105, which originates from the 13™ century