Macedoniae acta archaeologica 12 (1991) · стр. 221–233

Заштитно ископување на римската некропола на ул. "Партизанска"- Скопје

Содржина
  1. Thid, 93
  2. 5 Ibid, 93
  3. "A. Јовановиќ, бр. cit. 141

Во почетокот на месец мај 1969 година при копање на темели за станбен блок VI на ул. „Партизанска“, населба Тафталиџе – 1000 м јужно од Скупи, откриена е некропола од страна на Г.П. „Бетон“. По известувањето извршен е увид од страна на стр лица од Заводот за заштита на спомениците на културата на град Скопје и земјените работи беа стопирани. Гробовите беа лоцирани во ископ 15 х 30 м (во неговиот западен дел), на длабочина од околу 2,50 м во песок и чакал. По договорот помеѓу Градскиот завод за заштита, изведувачот и Музеј на град Скопје, испитувачките работи ги презеде Музејот на град Скопје. Работите се одвиваа со прекин до 15 јуни.1

Бидејќи гробовите беа дислоцирани (со машинско работење) (Сл. 1) а се работеше за геолошки слој од песок, чакал и кал, во почетокот се испитуваше само покрај гробовите 1, 2 u 3, т.е. саркофазите. Подоцна на длабочина од околу 3 месе поставуваа сонди во правец на североисточниот профил на ископот при што беа откриени гробовите 4,5 6.22

Во оваа раноцарска римска некропола застапени се двата начина на погребување, кремација и инхумација. Погребувањето со кремација е извршено во урна а со инхумација во саркофазите и зиданиот гроб.

Гроб 1 – Саркофаг I – Одамна отворен и опљачкан. Саркофагот со подлога, направен од бел варовник, без орнаментика. Сандакот е монолитен. Капакот е на две води, оштетен, налегнувал на сандакот

кој бил затворен со железни кламфи, а на челните страни изделкани се

Сл. 1 Дел од некрополата, снимен во текот на испитувачките работи Ph. 1 Une parite de la nécropole au cours des travaux de recherche
Сл. 1 Дел од некрополата, снимен во текот на испитувачките работи Ph. 1 Une parite de la nécropole au cours des travaux de recherche

слободни акротерии. Димензии на капакот: 240 x 100 см, на сандакот 229 х 111 х 0,90 см. Вкупната висина изнесува 130 см. Нема остеолошки материјал, нема гробни прилози, исполнет е со песок. Покрај него од надворешната ана пронајден е железен клин со сплескана глава, должина 11,2 см (Сл. 2).

Гроб 2 - Саркофаг II - Отворен одамна како и претходниот, цистата му е исполнета со песок. Саркофагот е направен од розов ва-

вник. капакот, на челните страни се наоѓаат слободни акротерии.

На една од челните страни, во забатот, се наоѓа претстава на розета. Едната од подолгите страни е со профилација, но без натпис. ензии: капак 209 х 0,48 х 103 см; цистата 209 х 103 х 0,50 см. Вкупната" висина изнесува 151 см. При испитувањето на цистата откриен е мал дел од остеолошки материјал на погребената покојница и тоа: заб и коски од дланка на раката.

Гробни прилози: фрагменти од керамичен сад со две држалки, со црвена боја и траги од светлокафеав фирнис. Стакло: фрагменти од лакримариј со сина боја. Метал: осум фрагменти од диск на сребрено огледало, со пречник 17,5 см. Измазнето е од предната страна а на задната страна орнаментирано со концентрични канелури (сл. 2).

Гроб 3 - Мал саркофаг со постолје, целосно зачуван; капакот и цистата споени со кламфи (сл. 1, сл. 3). Капакот е оштетен (од машинско работење). Цистата беше исполнета со песок и кал. Единствениот украс на саркофагот се слободните акротерии на двосливниот покрив. Направен е од бледо розов варовник. ензии: на цистата 100 х 0,50 Г.С. Димитриоска, Заштитно ископување на римската некропола..,.МАА 12, UDK 202/904, 1991 233

Сл.2 Гроб 1 - саркофаг 1, гроб 2
Сл.2 Гроб 1 - саркофаг 1, гроб 2
Сл. За Можна реконструкција на - саркофаг П надгробниот споменик на гроб 4 Ph. 2 Tombe 1 - sarcophage I, tombe Ph. 3a Une reconstruction possible du monument funéraire de la tombe 4 2 - sarcophage П
Сл. За Можна реконструкција на - саркофаг П надгробниот споменик на гроб 4 Ph. 2 Tombe 1 - sarcophage I, tombe Ph. 3a Une reconstruction possible du monument funéraire de la tombe 4 2 - sarcophage П

crtez: H.B. x 0,40 cm; на капакот 110 x 0,60 x

0,25 см. Вкупната висина изнесува 0,65 см. Иако по димензии оддава

впечаток на детски, во него од остеолошки материјал е констатирана глава

- череп на возрасна индивидуа. Во пределот на главата беа најдени гробни прилози: 1. Обол - монета бронза, оштетена п = 2,2 см, на која имаше остатоци од смолест материјал“. Дијадема, која се состои од 40 ливчиња и 3 четвртести аплики, направени од златен лим и златна фолија. Ливчињата претставуваат стилизирани растителни лисја: дволисни И тролисни, различни по големина, на некои од нив има дупчиња, што зборува дека биоле пришивани а другите ленени. Четвртестите аплики - емблеми имале централно место на дијадемата, оштетени се, изгубиле од својата пластичност, со аги од нервири по рамката, со етстава на глава на Дионис? или Медуза. Овој наод го наведува и И. Микулчиќ.3 Златните ливчиња и апликациите (различно по бројност застапени во гробовите)

Сл. 3 Гроб 3 - мал саркофаг, гроб 4 - гробно и надгробно обележје (оловна урна и ара со придружни архитектонски елементи) Ph. 3 Tombe 3 - petit sarcophage, tombe 4
Сл. 3 Гроб 3 - мал саркофаг, гроб 4 - гробно и надгробно обележје (оловна урна и ара со придружни архитектонски елементи) Ph. 3 Tombe 3 - petit sarcophage, tombe 4
Сл. 4 Гроб 3 - гробен наод (златни аплики) Ph. 4 Tombe 3 - appliques en ог
Сл. 4 Гроб 3 - гробен наод (златни аплики) Ph. 4 Tombe 3 - appliques en ог

се наоѓани и на некрополите: источна Скупска“,4 Матка",5 Грачаница и Сочаница“6 и во кнежевскиот гроб од Таринци кај Штип".7 Се смета за домороден обичај со традиции од хеленизмот. Хронолошки се определени во првата половина на П век од н.е. (Сл. 4,5.)

Сите три саркофага се упростена варијанта на малоазискиот тип без украси. На Балканот се јавуваат во II-III век од н.е. и претставуваат најраспространет тип. На територијата од колонија Скупи пронајдени се повеќе саркофази од II-III век, ископани пред и по II светска војна. Го извојуваме саркофагот откопан во населбата Влае во 1970 година, при изградба на станбен објект, со истоветни услови на местото на наоѓањето, како и овие на „Партизанска“, во геолошки слој - песок и чакал. Истиот е подобар примерок со епитаф, подигнат на декурионот на колонијата Скупи: М. Valerius Marinus.®8

Гроб 4- Оловна урна со капак, цилиндричен облик и рамно дно. Димензии: висина 0,14 см, p=0,12 см. Лежеше директно на песокот, не in situ, исполнета со пречистена пепел (Сл. 3,6). До неа беше пронајден превртен ограден зид, 5идан од опеки и варов малтер, во еден ред.

адгробниот споменик — ара, кој лежеше до урната, направен с од бело-сивкаст мермер со профилација од трите страни. Димензии: 128 х 0,67 х 0,67 см. и со натпис: C. SEMPRONIO C, ЕПЛО QVIRINA LUPO DECURIONI QVESTORI П VIRO COLO-NIAE SCUPINORUM9 ET TERENTIAE O. FILIAE QVINTAE PARENTIBUS OPTIMIS C. SEMPRONIUS TAURUS DECURIO II VIRO COLONIAE SCUPINORUM.?

Кон оваа група припаѓаат убаво обработена профилирана база, со димензии 0,64 х 0,64 х 0,85 см; потоа, уште една база со профилација, како и пинија - убава изработка од бел мермер. Сите тие елементи претставуваат можна гробна целина и надгробно обележје (Сл. 3, сл. 6 и Сл. За). Погребувањето на кремиран покојник во метална урна (Сл. 6) е римски гробен облик; на територијата на Горна Мезија се јавува во Виминацум и Наисус. Како сепулкрален облик се јавува во поголемите градски центри во нашата земја и надвор од неа каде што е присутен римскиот етнички елемент. А. Јовановиќ во својот труд „Римске некрополе на тлу Југославије“ (Београд 1984) на стр. 120 го наведува нашиот наод, цитирајќи го И. Микулчиќ, (Раноримски скелетни гробови, Старинар XXI Ку, 1975 год. стр. 93) со податокот дека во оловната урна се најдени заедно со пепелот и златни ливчиња (делови од

Thid, 93

5 Ibid, 93

Сл. 5 Гроб 3 - гробен наод - детај од аплики емблеми Ph. 5 Tombe 3 - détail d’appliques - emblémes
Сл. 5 Гроб 3 - гробен наод - детај од аплики емблеми Ph. 5 Tombe 3 - détail d’appliques - emblémes
Сл. 6. Гроб 4 - детал - оловна урна Ph. 6 Tombe 4 - détail - urne еп plomb
Сл. 6. Гроб 4 - детал - оловна урна Ph. 6 Tombe 4 - détail - urne еп plomb

дијадем?7). Во урната, како што веќе рековме е најден само пепел и тоа пречистен, без никакви наоди.

Гроб 5 - зидан - нецелосно зачуван, должина 0,95 см. Дислоциран. Созидан од опеки 0,29 x 0,29 x 0,05 см. и 0,13 x 0,14 x 0,05 см, во облик на циста. Подот како и рамниот покрив извидани се од опеки со димензии 0,37 х 0,35 х 0,05 см. Малтерисан е со црвен малтер. Внатрешната широчина изнесува 0,43 см. Висината 0,45 см. Нема остелошки материјал и гробни прилози (Сл. 7). :

Гроб 6 - Од овој гроб откриен е само фрагмент од ue сад (урна?) со брадавичеста држалка и OneKa, со димензии: 0,61 x 0,61 x 0,06 см. Претпоставуваме дека се работи за керамична урна во која ес извршено погребување на кремиран покојник, во циста од опеки. Нема наоди. Гробовите од овој тип во Македонија се од туѓо потекло и припаѓаат на романизираното население.10 Непосредно до овие остатоци лежеше превртен бен споменик во форма на ара од бел мермер, со димензии: 1,86 х 1,02 х 0,70 см. Од трите страни е профилиран (Сл. 9). Во профил аното поле на челната страна е натпис: P. AEB PR US VIXIT ANNIS L ET P. AEBUTIUS PROCLIANUS VIXIT

"A. Јовановиќ, бр. cit. 141

Сл. 7 Гроб 5 - делумно зачувана зидна копструкција Ph. 7 Tombe 5 - construction Бане conservée partiellement
Сл. 7 Гроб 5 - делумно зачувана зидна конструкција Ph. 7 Tombe 5 - construction Бане conservée partiellement
Сл. 8 Гроб 6 - гробно и надгробно обележје Ph. 8 Tombe 6
Сл. 8 Гроб 6 - гробно и надгробно обележје Ph. 8 Tombe 6
Сл. ва Гроб 6 - пинија, детал од падгробен споменик Ph. 8a Tombe 6 - détail Фип monument funéraire
Сл. ва Гроб 6 - пинија, детал од надгробен споменик Ph. 8a Tombe 6 - détail Фип monument funéraire

ANNIS II SITI SUNT FABRICIA LUCILIA CONIUNX ET P. AEBUTIUS RUFUS ET P. AEBUTIUS VALENS PARTI PIENTISSIMO FACIENDUM CURAVERUNT.11

Кон оваа група наоди припаѓаат: пинија - убава изработка од белузлаво-сив мермер, со четвртеста подлога и со димензии: 0,74 х 0,64 х 0,75 см, како и повеќе камени блокови со различни димензии (Сл. 8, 8a). На блоковите се видливи дупки за кламфи – спојници и полуизмазнети површини. На мислење сме дека сите горе изнесени елементи, како и кај гробот 4, чинат една гробна целина и надгробно обележје. На натписите не се задржуваме, бидејќи истите се објавени од страна на Борка Јосифовска – Драгојевиќ.12

Интересно е да споменеме дека дедикантот од надгробниот споменик на гроб 6 P. Aebutius Rufus е посведочен на уште еден надгробен споменик, најден во близина на овој локалитет при градење на станбена барака (по земјотресот во 1963 год.) каде што тој е покојник на кого синот му подигнува споменик. Неговиот син го носи името Р. Aebutius Proclianus, името на својот рано починат чичко, што се споменува на натписот како двегодишно дете.13 Овие два натписа според концепцијата: трите имиња, одсуство на консекративната формула и формата на буквите датирани се во првата половина на II век од н.е.14

Двете погребувања — кремација изведени во урна се римски обичај, потврдени со имињата на надгробните натписи, временски припаѓаат на првата половина од П век а инхумацијата изведена во трите саркофага и зиданиот гроб припаѓаат на втората половина од П или почетокот на Ш век.

Појавата на инхумација во Балканските провинции15 во овој период II-III век треба да се толкува не како продолжување на старите сепулкрални традиции на автохтоното население, туку како начин на погребување кој е внесен однадвор, поточно од хеленизираните блискоисточ-НИ провинции. > Носители-на овој начин на погребување во прво време се војниците, регрутирани од овие провинции а подоцна во времето на Антонините и Северите бројните трговци и занаетчии, кои овие императори ги преселуваат во овие краеви заради зголемување на економската моќ на овинциите. Ги населуваат во поголемите центри како што се Скупи, иманициум и др. За ова наоѓаме потврда во истражените некрополи16 5 во споменатите градски центри каде што се јавува скелетното погребување во зидани гробови и саркофази со гробни прилози кои носат естетски, идејни и ени обележја од блискоисточните провинции: Мала Азија, Сирија, Грција и др.

Овие гробови припаѓаат на семејна некропола, на полскиот имот — villa rustica во која се погребени сопствениците на истата и нивните сродници, припадници на повисоките слоеви на римското провинциско општество, кои за својот живот, како покојниците така и дедикантите вршеле видни функции во градската управа на колонија Скупи: декуриони, дуумвири. Оттаму доаѓа и нивната силна економска состојба со која можеле да обезбедат богати гробни и надгробни обележја. Тие се римски граѓани, регистрирани во триба Квирина, колонисти во првата и втората генерација, што значи доселеници од италско потекло.17 7 On историските извори, како и од археолошките наоди познат с растежот на овој антички град, кој од Дардански орди прераснува во текот на римската доминација во колонија со име Colonia Flavia Scupi со opra-

Сл. 9 Гроб 6 - надгробен споменик - ара со епитаф Ph. 9 ага avec épitaphe
Сл. 9 Гроб 6 - надгробен споменик - ара со епитаф Ph. 9 ага avec épitaphe

низиран градски живот. Романизацијата имала силен замав а нејзините носители се цивилни лица и ветерани од П легија Клаудиева, кои во колонијата биле носители на духовната и цивилната власт.18

Гробовите се отворани и ограбени секако уште во антиката а со изливање на реката Вардар и менување на нејзиниот ток биле поплавувани и потрупувани со песок и чакал. Истоветен е и случајот со веќе споменатиот гробен наод - саркофаг во населбата Влае, кој со плавење и менување на токот на реката Лепенец се нашол под наносите на песок.

Материјалните остатоци од полскиот имот на кој му19 припаѓа оваа некропола во текот на овие истражувања не беа констатирани. Тие треба да се бараат западно од локалитетот под изградените станбени објекти по земјотресот во 1963 год.

GORDANA SPASOVSKA DIMITRIOSKA - Kitevo

Белешки

  1. Во теренските работи повремено учествува Воислав Санев, археолог кустос во Музејот ua град Скопје, Душанка Кораќевиќ, археолог кустос во Музејот на град Скопје, како и студенти од катедарата за археологија на Филозофскиот1 факултет при Белградскиот универзитет: Елица Манева, Маја Мартиновиќ и Огнен Јаневски. Му благодарам на Проф. д-р М. Гарашанин, раководител на археолошките испитувачки работи на античкиот град Скупи, за укажаните насоки во теренската работа. Особена благодарност им должам на2 инженерите М. Бјекиќ и Б. Дворчанец од Г. П. „Бетон“ – Скопје, кои во текот на испитувачките работи и при транспортирање на наодите ми пружија сесрдна помош. 2 ↩
  2. Техничката документација ја изработи инг. арх. Васил Иљов. Истата не ми е достапна, па од таа причина не сум во можност да ја презентирам. Фото документацијата ја изработија археологот кустос Воислав Санев и фотографот Марин Димески, во Музејот на град Скопје. ↩
  3. И. Микулчиќ, Раноримски скелетни гробови из Скупа, Старинар XXIV-XXV, Београд 1973-1974, 1975, 93-94 – во забелешка 16 со наведена литература, пишува дека е откриен во „гроб со кремација (оловна урна)“ и тоа во 1967 год.“ Од автопсија при откривањето на наодот, знам дека наодот е откриен во месец мај 1969 год. а местото на наоѓање е она кое што веќе го наведовме во текстот. ↩
  4. Ibid, 93 ↩
  5. Ibid, 93 ↩
  6. А. Јовановић, Накит у Римској Дарданији, Београд 1978, 49-50. ↩
  7. М. и Д. Гарашанин, Крст, Таринци, Хелинистички гроб под хумком, Арх. преглед 5, 1963, 60. Со датацијата што ја дава И. Микулчиќ во забелешката 18 во наведената статија „Раноримски скелетни гробови из Скупа“ Старинар, XXIV-XXV, 1975, 93. ↩
  8. И. Микулчиќ, ор. cit., 95, го наведува нашиот наод дека е откриен 1971 год. и дека е изгубен. Истиот е откриен 1970 год., испитан, документиран и публикуван: Г. Спасовска, Надгробен натпис на Мм Valerius Marinus декурион на колонија Скупи, Историја 1973, бр. 2, 273 и натаму. i. ↩
  9. Б. Јосифовска – Драгојевић, Mélanges Helleniques offerts à Georges Daux: Deux monuments funéraires inedits de Scupi. 181-190: B. Josifovska-Dragojevik, Inscriptions de la Mésie supérieure vol. VI. Scupi et la région de Kumanovo, Beograd 1982, 90 – n. 69. ↩
  10. А. Јовановић, op. cit. 141 А. Јовановић, op. cit. 144-145; И. Микулчиќ, Скопје со околните тврдини, Скопје, 1982, 36-47 ↩
  11. Б. Јосифовска – Драгојевиќ, Inscriptions de la Mésie 98 – n. 78. ↩
  12. Б. Јосифовска-Драгојевиќ, ор. cit. 90 и 98 ↩
  13. Б. Јосифовска-рагојевиќ, ор. си. Deux monument 186. ↩
  14. Б. Јосифовска-Драгојевиќ, ор. cit. Inscriptions ԁе la Мече13 90 и 98. ↩
  15. А. Јовановиќ, ор. cit. 144-145: И. Микулчиќ, Скопје со околните тврдини, Скопје, 1982, 36-47 , ↩
  16. И. Микулчиќ, op. cit. 99; А. Јовановић, op. cit. 128-129 ↩
  17. Б. Јосифовска-Драгојевиќ, Deux monuments 183 ↩
  18. М. Гарашанин, Д. Корачевиќ, Археолошки ископувања на Скупи од 1978-1981 година, Масеԁ. acta archaeol. 7-8, 1981-1982, Ск 1987, 79-94; Д. Корачевиќ, Состојбата на археолошките ископувања на античко Скупи, 3, Прилеп 1977, 143-177 со наведена литература. На сл. За ја прикажуваме можната реконструкција на надгробниот споменик на гроб 4, кој се состои од повеќе архитектонски елементи. ↩
  19. ринит од испитувањата на некрополата се Haoha депониран во Музејот на град копје. de terre de 1963. ↩

Résumé

La necropole romaine dans la rue Partizanska a Skopje et son etude en vue de protection

(RESUME)

Lors de l’exécution des travaux d’excavation (avec des machines), en vue de la construction de l’immeuble n 6 dans la rue Partizanska, dans le uartier Taftalid%e, 4 1 km environ au sud de la ville antique de Skupi, a té découverte une nécropole de la période romaine. —

Les tombes se trouvent 4 2,50 m de profondeur, dans la partie ouest de l’excavation, enfouies sous le sable et le gravier. Les travaux de recherche ont été exécutés aux mois de mai et de juin 1969, organisés par le Musée de la ville de Skopje. On a découvert 6 tombes dans lesquelles avaient été exécuté l’enterrement par voie d’inhumation et par voie d’incinération.

L’enterrement par voie d’inhumation a été exécuté dans les tombes 1, 2, 3 et 5, c’est-a-dire dans les ee 1, 2, 3 et dans la tombe Баце (partiellement sauvegardée). Ph. 2, 3 et ph. 7.

L’enterrement des défunts incinérés a été exécuté dans les tombes 4 et 6. Ph. 3, 4 et*ph. 8. Dans la tombe 4, la cendre nettoyée du défunt incinéré a été mise dans une urne de plomb, ce qui est considéré comme une coutume entiérement italique.

Cette nécropole apartenait aux propriétaires des biens agricoles et a leurs familles qui participaient, en tant que décurions et duumvirs, a l’adminstration civile et religieuse de la colonie de Skupi, enregistrés dans la tribu Kvirina. Nous apprenons cela pee aux deux inscriptions sur les monuments funéraires qui sont datés de la premiére moitié du Пе siécle de notre ére. Dans cette nécropole l’enterrement s’exécutait approximativement de la premiére moitié du Пе siécle de notre ére jusqu’au début du Ше siécle de notre ére. :

Les sarcophages ont 40 étre ouverts de force dans la période antique de sorte que le matériel ostéologique a été dispersé et les contributions tombales pillées. Seul le sarcophage 3 est resté intact. Dans ce sarcophage, on a trouvé des appliques et des emblémes en or comme contribution tombale du défunt enterré dans le sarcophage.

Au cours du temps, le fleuve du Vardar changeait son cours, inondait la nécropole et la remplissait de sable et de gravier.

On п"а pa5 découvert jusqu’a présent les restes matériels de la propriété agricole. Ils doivent étre cherchés a l’ouest de la nécropole, dans son voisinage le plus proche, sous les batiments construits aprés le tremblement