Macedoniae acta archaeologica 12 (1991) · стр. 131–144

Тумба во село Долно Палчиште – Тетово

Археолошкиот локалитет Тумба е откриен со археолошките рекогносцирања на територијата на со Тетово во 1975 година.1 Истражувањата изведени во 1987-88 година! имаа за цел да се утврдат вертикалната стратиграфија на населбата и нејзината хронолошка и културна рамка, од причини што за младото камено време во Полог археолошката наука немаше никакви податоци. Локалитетот се наоѓа на границата на атарите на селото Долно Палчиште и Камењане, на 1,5 км западно од патот Тетово - Гостивар. Локалитетот е населба од типот тумби со димензии 150 м во правец север-југ и 120 м запад-исток и височина сса 3,0 м. Околниот терен е рамен, обрастен со густа вегетација и богат со вода од потоците што се спуштаат од источните падини на Шар планина оддалечена од локалитетот сса 2 км која го заградува Полог од запад. Самата котлина со ниски ридови и превои е поврзана со скопскиот регион на исток, а кон југ преку Самоков со кичевскиот. Вонредно плодната земја и близината на Шар планина богата со шуми, пасишта и дивеч се природните ресурси кои го овзможувале животот во Полог и истражуваната населба (сл. 1).

Истражувањата се вршени по стратиграфски метод во два блока со димензии 4х4 м поставени еден до друг во југозападниот дел на населбата. Стратиграфската слика добиена со истражувањата на двата блока е следната:

Првиот слој започнува од површината на локалитетот и оди до длабочина од 0,40 м со лесна песоклива стуктура и кафеава боја. Со орањето на овој површински слој се разнесени дебели грутки куќен лепеж. Керамичкиот материјал се фрагменти сива и црвена керамика со мазнета површина, со доминирање на биконусните форми. На овој слој му припаѓа фрагмент од сад со лентеста држалка што излегува од рамниот венец, со фина фактура и светло кафеава боја. Украсен е со врпчест орнамент и триаголници исполнети со бела боја. Потоа, фраг- рамен венец, висок цилиндирчен врат и биконусен стомак. Најдени се во еден упад што не е документиран затоа што дивите копачи потполно го уништиле (Т.1.6).

Сл. 1 Тумба с. Долно Палчиште, поглед од запад Fiq. 1 Tumba village dolno Paléiste, west view.
Сл. 1 Тумба с. Долно Палчиште, поглед од запад Fiq. 1 Tumba village dolno Paléiste, west view.

Вториот слој започнува од 0,40 м и оди до 1,0 м длабочина. Земјата е потемно кафеава, со погуста структура. Во истражувањата се констатирани поголеми групи и фрагменти куќен лепеж што за жал излегувал од рамките и концепцијата на истражувањата и не можеа да CC следат. Движниот керамичен материјал го сочинуваат фрагменти декорирани со импресо убоди, барботин и сликани спирали и верттикални линии. Формите се топкалести садови, амфори, чинии и пехари на мала прстенеста нога. Меѓу нив маркантен е еден фрагмент од лице и коса на жртвеник од типот на Божицата на плодноста или Големата Мајка, многу чест во населбите од среден неолит во Скопско?.2 Овој примерок во споредба со нив има вонредно суптилно и пластично прикажани очи, додека косата е, за разлика од Скопските, прикажана со врежани цикцак линии.

Третиот слој започнува на длабочина од 1,0 м и оди до длабочина од 1,70 м. Земјата е пожолтеникава, многу набиена и мрсна. На длабочина од 1,60-1,70 м е констатиран тенок слој куќен лепеж во југоисточниот дел од блокот. Керамиката е многубројна, фрагментирана, со груба и фина фактура, затворени форми, мазнети површини и барботин, по боја кафеави и црвсни.

Четвртиот слој започнува со еден тенок слој од набиена сиво-кафеава земја на длабочина од 1,70 до 1,80 м и оди многу длабоко до 3,20 м. Земјата е темнокафеава, многу компактна и набиена, веројатно под тежината на погорните слоеви. На длабочина од 3,10 м па до 3,25 ML констатиран моќен компактен слој од куќен лепеж со интензивна црвена боја. Под него е констатиран дебел слој (0,20 м?) од пепел но за жал истражувањата на оваа длабочина завршија. Така и меѓуслојот помеѓу пепелот и лепежот не е документиран заради големата влажност присутна на овие длабочини. Керамиката е во најголем дел со груба фактура и монохромна црвена боја. Констатирани се и три фрагменти со бело сликање.

Керамиката од најмладиот културен слој по бројност е најголема, по фактура и форми различна. Грубата керамика е малку застапена и тоа со помали садови - чаши, шолји (Т.1,1,3,8), фрагменти и асани со барботин (Т.П.17) и врежани концентрични ромбови (Т.ІІ.23). Сите груби фрагменти или фрагментирани садови се со црвена боја. Фината керамика има особено широка лепеза од форми особено мали садчиња (T.1.8) украсени со врежани линии (можеби шепа пренесена од сликаните пехари и амфори), врежани ромбови (Т.ІІ.1); посебно убави се широките чинии со биконусна профилација, сиви по боја и сјајно ма- 3НСТа површина (Т.П.3) со венци благо извлечени и малку нагласени. Керамиката со коси канелури с малку присутна; има со сива сјајно мазнета површина (TIL8.11), Барботинот е присутен и во форма на аркаден од садови чие рамо и врат се сјајно мазнети (Т.ІІ.15). Култните предмети се застапени преку неколку форми. Жртвениците од типот масичка (Т.1.2,8; Т.П.22) трите фрагменти, се со црвена боја а нозете им се украсени со коси врежани линии или канелури.

Во истражувањата е откриена фрагментирана статуетка на животно3 (Т.П.12) и две статуети од кои едната (Т.1.7) е десна нога од женска статуета со црвена боја и груба фактура, а другата (1.1.9) с глава и врат со пластично нагласен нос и врежани очи, со сплескана форма. Од камените артефакти откриени се три длета (Т.1.10-12) од кои првиот примерок е од мек белузнав камен, а другите два од тврд зеленикаво-сив камен.

Особено присутна е керамиката со фина и осредна фактура, по боја сива, глачена или пак црвена, украсена со пошироки убоди поредени во низи, понекогаш фланкирани во нагласени вертикални полиња или пак триаголници. Убодите се исполнети со бела пастозна боја или пак црвена. Оваа керамика на населбата се следи од средниот неолит до завршните слоеви паралелно со вкупниот керамичен инвентар. Овде ќе укажеме на неколку4 најкарактеристични фрагменти. На Т.1.5 е еден фрагмент од чинија-паница со сива боја и осредна фактура и венец благо извлечен и назначен со една плитко врежана линија. Од неа кон стомакот поаѓаат коси врежани линии и еден дел заоблен во форма на лист. Ваквите полиња се исполнети со слободни врежувања изведени со остар предмет и исполнети со црвена посна боја. Од оваа керамика најбројни се фрагментите со осредна фактура, црвено-лилава и сива

Илустрација, стр. 134
Илустрација, стр. 135
Илустрација, стр. 136

боја5 украсена со врежани триаголници или вертикални лентиа меѓу нив алтернација на празно или полиња исполнети со плитки кружни убоди исполнети со бела боја (Т.1.8; Т.П.14, 16, 19, 20; Т.Ш. 1, 2, 4, 5, 14, 15, 38“.

Покрај наведените, карактеристичен е фрагментот од врат на амфора со широк венец (T.V.8), сјајно мазнета сива површина со врежани триаголници и вертикални линии во некои плитки убоди, исполнети СО бела боја, а централното вертикално поле со црвена боја". Овој фрагмент е најден со сјајно мазнета сива керамика (T.V.7,9), непосредно над еден тенок слој од куќен лепеж во кој се најдени сликани фрагмен-ТН од пехари (T.IV.12-16; Т.У.1). Целата оваа керамика овде ја атрибуираме како винчанска со мала резерва дека можеби има и некои блиски аналогии со Мала Трнска Тумба.6 Идните компаративни анализи на овој материјал конечно ќе ја дефинираат. На Тумба-Палчиште таа интензивно живее и завршува со крајот на населбата во времето на младиот неолит, односно со сите карактеристики на Зелениково П културната група од Скопската котлина".7

Среднонеолитскиот слој на Тумба Палчиште е особено моќен и го карактеризира сликаната керамика со кафеава боја на пехари (T.V.1; T.IV.12-16) и амфори. Основната боја е бледо црвена или интензивно црвена. Тоа се форми особено карактеристични на Анзабегово - вршничката група третата и четвртата фаза!8 односно Маџари Ш од Скопје".9 Покрај тоа особено маркантна е појавата констатирана со еден фрагмент (односно два од ист примерок) од жртвеник на типот Големата Мајка (T.V.2)!°.10 фрагментот е со црвена боја и со траги од горење. Лицето е особено сугестивно заради суптилните очи пластично прикажани во форма на бадем и широка зеница. Носот е мал и не многу висок. Лицето е врамено во две пластични ребра што ја назначуваат мандибулата. Косата е прикажана со цик-цак врежани линии. Аналогни примери има во Скопје. Од жртвеници е најдена една фрагментирана нога од типот масичка (T.VI.5). Од другата керамика ќе го споменеме аркадниот барботин со груба фактура и црвена боја (Т.ІІ.2) и два пехара. Едниот (T.VII.3) е со сиво-кафеава боја, сјајно мазнета површина, со 5вонеста форма, поставен на плитка конусна нога со мали пластични тртки на рамото. Другиот е дел од празна нога и стомак со црвена боја и мазнета површина (Т.УП.4). Други застапени Форми се плитки чинии (T.VII.6) со кафеава боја и груба фактура, потоа ора сни со црвена боја, мазнета површина и на рамото коси засеци (T.VI.9)

Илустрација, стр. 138

или пак со плитки елипсести хоризонтални украси (T.VII.2). Од овој

еднонеолитски слој е една столбеста ст атусетка со претстава на жена (f.VI.3). Во првите откопи од овој слој се најдени и едно грне (T.VI.9) со груба фактура, црвено печено, топчесто по форма и рамно дно, како и една груба шолја (Т.ТУ.15) со рамно дно и држалка што излегува од него и вертикално завршува на венецот.

Од најстариот културен слој што е истражуван на Тумба Палчиште се неколку фрагменти со темно црвена боја, сјајна површина и фина фактура украсени со бело сликање (T.VII.6-8) и неколку фрагменти со груба фактура. Од нив еден (T.VII.10) е со рамен венец украсен со коси засечувања, или делови од стомаци со барботин. (Т.УП.9). Како што беше веќе кажано овој слој не е истражуван во блоковите освен една мала сонда во вториот.

Резултатите од археолошките истражувања и анализата на движниот археолошки материјал на локалитетот Тумба во Долно Палчиште покажуваат дека се работи за поголема населба од периодот на младото камено време која културно и хронолошки се вклопува во Анзабегово-вршничката културна група на Балканско-анадолскиот културен комплекс на постариот и помладиот неолит.11 Ова повеќе се однесува на средните фази од животот на населбата. Имено, во истражувањата некои појави на керамика со врежани и инкрустрирани бели и црвени орнаменти од површинскиот слој упатуваат и на постоење на неолитски траги аналогни со некои локалитети од Пелагонија. Најстариот културен хоризонт, што е само констатиран, со бело сликање, за жал не е истражуван. Така остануваме и понатаму без податоци за најраното младо камено време во овој дел на Македонија.

Резултатите од истражувањата во однос на вертикалната стратиграфија на познатите локалитети од Анзабегово-вршничката културна група се следните: :

За најстариот, прв културен хоризонт на населбата, со евидентираната бело сликана керамика и моќниот слој куќен лепеж и пепел со дебелина од сса 0,30 м во овој момент претпоставуваме дека хронолошки и културно припаѓа на Анзабегово-Вршник 1, можеби на последните или првите почетоци на Анзабегово-Вршник П.

Следниот, втор културен хоризонт одговара на Анзабегово-Вршник II и почетокот на третата фаза. На ова упатува керамиката со груба фактура и барботин налепување, затворените форми со мазнети површини по боја кафеави и црвени (иако отсуствува? бојата на винскиот талог).

Третиот културен хоризонт со класичните примероци на сликаните пехари со спирали и вертикални линии во кафсава боја и жртвеникот о дтипот Големата Мајка културно и хронолошки се вклопува со

Илустрација, стр. 140
Илустрација, стр. 141
Илустрација, стр. 142

фазата ги12 на Анзабегово-вршничката културна група, односно со Маџари Ш. :

Четвртиот и најмлад културен хоризонт од животот на населбата со карактеристичните статуетки (T.VI. сл. 3,5) и жртвениците одговара на Зелениково II во Скопската котлина. Меѓутоа овој доцнонеолитски културен слој во овој момент заради големите преорувања, не може сигурно да се детерминира. Битно е да се спомене дека освен наведените, присутни се и некои форми на керамика кои ги има и во Пелагонија со која сигурно постоеле врски. Покрај тоа со сигурност не може да се објасни и подоцнежното упаѓање на керамички форми од енеолит и рана бронза (керамика со врежани коси линии исполнети со инкрустрирана црвена и бела боја), потоа фрагментитите (Т. I. 6) односно нивното задржување на населбата во смисла на континуитет и дисконтинуитет. Сите овие проблеми заради малиот обем на истражзвањата засега само констатирани остануваат за разрешување, како и големината на населбата во одреди фази и нејзиното значење во однос со истовремените познати од Анзабегово-вршничката културна група и пошироко. SARZO SARZOSKI-Skopje DRAGISA ZDRAVKOVSKI-Skopje

Белешки

  1. Рекогносцорањата се извршени од С. Саржоски и Б. Алексова. Истражувањата се извршени во рамките на научлноистражувачкиот проект „Најстарите земјоделски агломерации во Македонија од аспект на хронолошко и културно определување“, раководен од Д. Срејовиќ, В. Санев и С. Саржоски. ↩
  2. В. Санев, Неолитското светилиште во Тумба-Маџари, Скопско, Масеԁ, acta archaeol. 9, Скопје 1988, 9-30, сл. 7; M. Bilbija, Cerje-Govrlevo, A.P. 26, Ljubljana 1986, 35-36, sl. 4 ↩
  3. Зооморфни жртвеници се познати и во Тумба Маџари: V. Sanev, A. Moskalewska, Preliminary Analysis of Bone Remants of Animals from the neolithic archaelogical site Tumba - MadZari near Skopje (Jugoslavija), Maced. acta archaeol. 10, Скопје 1989, 55-78 ↩
  4. M. Gara¥anin, Vintanska grupa, PJZ II. Sarajevo 1979, 167-168 ↩
  5. ТІ. Симоска, В. Санев, Праисторија во Централна Пелагонија, 1976; сл. 180; Д. Симоеѕ1 Санев, учат ВИ Дичо, на Мала дам кај с. Трн, Битола, Масеԁ. acta агchaeol. 3, Прилеп 1977, 215-237, Т.1.5; Т. V. 16; ↩
  6. д. Бенац, Неки П еми односа Македоније и Западног Балкана у неолитском добу, Maced.acta archaeol. 10, Скопје 1989, 9-24 ↩
  7. M. GaraSanin, Zelenikovo II, PJZ II, Sarajevo 1979, 207-211 ↩
  8. M. GaraSanin, Grupa Anzabegovo-Vrinik, PJZ II, Sarajevo 1979, 84-104, 51. 9 ↩
  9. В. Санев, Неолитско светилиште... сл. 9 ↩
  10. Санев, Нелитеко светилиште... сл. 7 ч М. GaraSanin, Grupa Anzabegovo-Vrinik..., 106; Д. Здравковски, за границите на Анзабегово-Вршничката културна група во средниот неолит, Масеԁ. acta archacol, 11, Скопје 1990, 51-57 ↩
  11. д. Бенац, о.с. 15 ↩
  12. М. Tapamanun, Проблеми неолита и енеолита Централног Балкана у вези са разултатима истраживања у Македонији, Масеԁ. acta archaeol, 10, Скопје 1989, 25-35; В. Санев, Осврт врз досегашните истражувања на младото камено време во Македонија, Materijali XIV, Прилеп 1977, 77-82 : tant role in the life of the inhabitants of this settlement. ↩

Summary

Тне Tumba in тне village Dolno Palčište-тетово

The multy layer neolithic settlement Tumba in the village Dolno Paléé-Ste is located in the borderline space between the villages Paltiste and Kapenje with an approximate distance of 2 km. from the mountain slopes of ar. The settlement is of the tumba type. The research has shown four cultural layers and an ellipse shape of the settlement, with a size 150 X 120 m. in a north-south direction. The oldest cultural layer with white painted pottery (Pl. VII 6-8) is stated, but due to the large underground waters it is not researched.

The middle neolithic sultural layer has two phases which coralate with the phases Anzabegovo-Vrsnik III and I from the same cultural group. The older phase is characterized by rough pottery with Sys (Pl. 2.9.) cups with a small base with a grey-brown coloring (Pl. VI 3,4) and small wart like bulgings on the stomach. The younger pase of the middle neolithic layer is characterized i fine surface gta with brown ca with cup like shapes with a small cone foot (Pl. V 1) amphoras (Pl. IV 12-16); At Tumba Paltiste the outstanding appearance and the existance of the cult of the Great Mother (Pl. V 2) which 15 a characteristic of the middle neolithic period in Skopje is confirmed here as well.

Paralell to the stated pottery there is a presence of pottery from the Vinéan cultural circle (Pl. V 8, Pl. III 1-5, 14, 15). This is a grey or a red pottery, vessels decorated with circular engravings in a triangle or vertical spaces, filled with incrusted white or red paint. Some shapes from this ottery have analogies with the middle neolithic material from Mala Tumba in the village Trn in Pelagonia.

The youngest cultural layer is characterized by pottery, which is a feature of the Zelenikovo II cultural group from Skopje. This has been stated in this phase of the research, but due to the deep plowing we have not had the possibility to determine the relations with the previous phases. What is characteristic is the statues with a human depiction (PI. 1. 7%; the biconical shaped plates with a shining grey colour and oblique lines (Pl. 8,

Pl. II 8, 11), fragments from sacrifical altars (Pl. I 2. Pl. II 22) and other

ottery finds. In the research of Tumba a very small number of stone and Aint artifacts were found and there is a total absance of animal bones, which by no means leads to the conclusion that agriculture played an impor-