Macedoniae acta archaeologica 12 (1991) · стр. 274–277
Nenad Cambi, Antički portret u Hrvatskoj, Zagreb 1991, Nakladni zavod Matice hrvatske
стација е тешко да се потврди, но затоа
словенското Подунавје.
во поглед на погребниот обичај има ради-
КИРИЛ ТРАЈКОВСКИ, кални промени кога спалувањето на покојниците е дефинитивно напуштено.
Доста интересна е интерпретацијата на авторите за начинот и за носителите
NENAD CAMBI, ANTICKI PORTRET на Комани кулатурата во Албанија и Ма-
U HRVATSKOJ, ZAGREB 1991, NAкедонија. Посебен дел зазема и Белоб
KLADNI ZAVOD MATICE HRVATдската културна група која од повеќе
ЅКЕ, 193 стр. текст, 24 табели со 126 фоаспекти е атрибуирана како словенски
тографии
производ на словенската компонента која живее на просторот на Славонија во X-
Од перото на познатиот истражувач ХШ век.
на класичната археологија и античката
„Словените под Византија и Унгари-
уметност Ненад Камби тукушто излезе ја“ е насловот на историскиот период бо-
од печат студијата посветена на една од гато илустриран, поткрепен и документи-
многу суптилните сфери на искажувањеран, а со изразена желба да се нагласат и
то на човекот од античкиот свет - скулпомалите и помалку значајни собитија
птурата, односно портретот, откриен на што се одвивале на просторот на Југосло-
територијата на Хрватска. Античката цивенското Подунавје.
вилизација која се ширела постепено и
Посебно место зазема историјата на
неизедначено по источниот брег на ја-Белград и Браничево како едни од нај-
дранот, најрано остава посилен печат со битните или стратешки најсуштествените
формирањето на грчките колонии во градови каде што Словените ја креирале
средна Далмација, на островите Корчула, својата политика и култура. Меѓутоа, го-
ис, Хвар, а потоа и на крајбрежјето. лемиот подем на унгарската држава и на
Во контактите на автохтоното насе-Византија, водена од куќата на воинствс-
ление со цивилизациите од Медитеранот ните Комнени, ќе остават вечни траги,
авторот ги подвлекува влијанијата од пред се, во археолошка и културна сми-
Етрурија, од хеленскиот свет и конечно сла а на авторите ќе им отстапат матери-
со политичката доминација на Рим и од јални докази за изградувањето на свос
римската култура. Меѓутоа, се наметнува гледање на овие историски манифестации
сознанието дека портретот на третирапреку богатиот и луксузен археолошки
ниот простор претставува доминанта во фонд откриен во Подунавјето.
урбаните средини формирани на брегот и
Во Заклучокот се појавува дел од
островите од Истра до Јужна Далмација Несторовата хроника каде што наездата
како Пола, Јадер, Салона, Нарона и Иса. на Монголите како последна историска
По краткиот увод во кој се објаснува секвенца, или поточно катастрофа, го за-
разгледуваното подрачје населено со клучува излагањето што Сс истовремено и
илирските популации во првиот милееден од најматните и најзначајните пе-
ниум и неговото вклопување во рамките риоди на Словените кои подоцна својата
на римските провинции со римска адмиполна афирмација ќе ја остварат форми-
нистративна управа, следи кратка глава рајќи ги своите кралства и царства.
каде се посочени типовите на античките портрети кои се обработувани, почнувај-
Посебен дел е Каталогот со 111 ка-
ќи од монументалните статуи преку биталошки единици од кои секоја означува
стите и надгробните споменици до оние археолошки локалитет. Дадени се гене-
работени во минуциозна техника на наралиите на локалитетот и податоци за движниот материјал, а во продолжение
кит и монети.
се изнесени засебно предметите со M0-
Во претставувањето на различните требните каталошки елементи. Вкупниот
категории на споменици со портретно број на експонати од околу 1300 на изло-
обележје, авторот ги користи и епиграфжбата и на идејата за археолошко прет-
ските извори кои на било кој начин ги ставување на овој проблем и простор му
објаснуваат појавите на портретирање на дава голема сериозност, посебно што до-
значајни личности од царските фамилии, сега тоа се случува за првпат.
императорите, претендентите на престолот и членовите на семејствата, како и
Двете хронолошки табли изведени
одлуките на градските управи, или желсо визуелно претставување на движниот
бата на богатите граѓани да се појават материјал, населбите и погребувањата
како мецени за изведување на дела од кабитно ја збогатуваат и илустрираат по- " тегоријата наречени Службени портрети.
Според епиграфските податоци авторот ја издвојува и категоријата на Почесни портрети, кои се присутни во
Н. Камби нижејќи ги по хронолоримската империја а подигнати во чест на
шки ред појавите на пластиката, повеќе граѓани кои ги задолжиле со својата деј-
во крајбрежниот појас, со едуцираност ност градот, општината или државата.
кон општите токови во античката пла-
"Третата група издвоена од авторот
стика, не потсетува на појавите во како Реконструирани портрети
грчкиот свет во архајскиот и класичниот со културно-историски карактер, ги прет-
период и не тера да размислуваме за ставува значајните личности од минатото
слични појави и на другите подрачја на - поетите, драматурзите, филозофите,
Балканот кои порано или подоцна влегувојсководителите - изведувани со намера
ваат во античкиот круг, а на културниот да го украсат амбиентот во јавните град-
читач непрофесионалец му посочува преби, во портиците, во театрите, во амфи-
гледност и можност да ги сфати појавите театрите, во термите. Неретко тие се
и да ги согледа вредностите на откриенипроизведени и во минијатурна пластика.
те наоди во Хрватска.
Најголемо мнозинство на портрети
И покрај тоа што на хеленистичката во третираното подрачје се појавува на
епоха и припаѓа само еден портрет, од надгробните споменици со сепулкрална и
стела, тип дексиосис, откриен во некромеморијална функција кои стојат на сте-
полата во Иса, во минијатурна пластика ли, ари, релјефи, или во луксузните мав-
авторот ги разработува побројните појазолеи. Во оваа група најсистематски мо-
ви на монетите ковани во источно-јадранже да се следи развојот на приватниот
ското илирско подрачје. Почнувајќи од портрет во локалните работилници кои
далматинскиот простор ги истакнува моисто така имаат многу различен квалитет
нетите на династот Јониос, каде во некои во зависност од умесењето на скулпторот.
типови гледа идеализирана претстава на
Со главата Грчки портрет поч-
машки лик а на други примероци посочунува студијата со детална типолошка и
ва ликови со истакнати индивидуални особености на одредена физиономија. стилско-уметничка анализа на спомениците и нивната валоризација. Патот кон
Потоа ги посочува можните портрети на формирањето на индивидуалниот пор-
монетите од Ш и Ил век кај династите Монуниос, Митилиос, Гентиос и Ватрет воопшто во светската уметност е многу долготраен процес, но затоа авто-
лаиос, особено кај последниот од кого се рот укажувајќи на најраните интенции за
зачувани бројни примероци од драхми и изведба на човечкиот лик не уведува во
бронзени монети (600 на број) од кои гоонис појави на тлото на источниот брег
лем број се чуваат во Музејот во Сплит. на Јадранот кои временски припаѓаат на
Ликовите на монетите на Балаиос му најраната антика. На скулптурите и сте-
овозможуваат на авторот подетално стулите во облик на голи машки тела от-
лирање поради бројноста и различноста криени во Незакциум - Истра со сепул-
на изведбата. Но секако со право заклукрален карактер ги орото, да архајски-
чува дека осцилацијата на квалитетот И те стилски карактеристики. И покрај тоа
стилот треба да се бараат во зголемената што тешко можат да се истакнат индиви-
потреба од ковање на монети и од недостаток на вешти мајстори кои биле вклудуалните ознаки, авторот смета дека сигурно постоела желба и намера да се при-
чени во изведбата на калапот.
каже ликот на покојникот кој стоел како
Во науката досега често се истакнунадгробен споменик.
вал фактот дека најрано од владетелите
"Во оваа рана епоха со јасни архајски
на монетите е ставан портретот на Алекособености (накосени бадемасти очи, ар-
сандар Македонски чиј реал-идеализиран хајска насмевка и фризура како перика)
лик го направил Лисип. Мислиме дека во е истакната главата од Иса. Овој приме-
поново време има веќе и други размисли за што постојат и аргументи. Во тој конрок претставува секако важен доказ за грчкото културно влијание пред сираку-
текст се размислува на пример за ликовишката колонизација на островот Вис од
те на монетите на пајонските владетели почетокот на IV век и покрај тоа што ав-
(Ликеиос, Патраос, Аудолеон), или пак торот се залага повеќе за припадност кон
на оние претстави на тетрадрахмите на јужно-италскиот отколку кон чисто
градот Дамастион, од последната фаза на грчкиот. уметнички круг. Но секако, тоа
ковање, од времто на средината до крајот треба да се сфати како присуство на
на IV век. Kon пораната појава на порстите на класицизмот кои се исто така третот се придружува и откривањето на
белег на една фаза на раноимперијалните минуцнозната изведба од слонова коска во Вергина со ликовите на Филип, Алек-
карактеристики и преминување во акасандар и Олимпијада (2). Не треба ли от-
демски маниризам.
тука портретот на Филип П да се постави
Јулиевско-клаудиевскиот период до во контекст со ликот на аверсот на него-
некаде ги продолжува тежбите на претвата тетрадрахма, од типот Зевс/коња-
ходната фаза. Меѓутоа, кон идеалистичник. Во овој дух на појавите на ликовите
киот пристап се забележува додавање на на третираните монети во студијата се из-
поедноставна пластичност. Статуата на несени и размислувањата на Н. Камби.
Тибериј од Нин претставува типичен при-Во повеќе примери е доста дискутабилно
мер на ова време кое е од авторот одново дали се работи за портрет на одреден ди-
вреднувана и преидентификувана. Во наст или владетел или се работи за лик
овој дух се работени и портретите на Авна некое божество.
густ, Нерон, Друз Цезар, Друз Помла-
Следната глава Римски портрет
HOT.
Веќе во ова доба побројни се стелиго претставува најголемиот дел од студијата произлезена од бројните наоди од
те со портрети од Салона, од Пола крајбрежниот појас и внатрешноста на
(Квинт Лабиен и сопругата Квилија), од рватска, во републиканскиот и цар-
pig есо Една група на женски претстави скиот период односно почнувајќи од I век
од Агрипина Постарата, од Антонија Мидр. н.е. до ранохристијанскикот период
нор, ја претставува тенденцијата на слуна УТ век.
жбената портретистка и мода на времето, изведени со јасни изиономски дета-
Континуираното следење и тука
ли и типична фризура (долга коса во брапродолжува повеќе како хронолошки ре-
нови поделена на средината и собрана во дослед а помалку како еден стилски кон-
плетенка на темето).
тинуитет настанат на раното по-
На локалните мајстори кои работеле драчје. Имено, појавата на римскиот пор-
во војните логори по Далмација авторот трет во Далмација и покрај тоа што неговата иницијална инспирација и поттик се
им ги припишува стелите, како онаа монументалната на ветеранот Тит Фуфицfј наоѓаат во хеленистичкиот свет, а заедно
и неговото семејство и ослободените, со и со патрицискиот обичај на негување на imagines maiorum од римското опште-
изведба на портрети од седум лица. ство, е плод на новонастанатата политич-
Во флавиевскиот период службеника и економска ситуација. Авторот го ис-
те портрети се доста застапени во Далматакнува доселувањето на италските ет-
ција. Тоа е време на враќање кон реалинички елементи најрано во Истра и потоа
змот на Републиката, тренд на оплеменуво големите градови, а потоа и во вна-
вање на личноста и давање на благи мутрешноста. И покрај индициите за по-
дар поглед. Портретот на Веспазијан од стоење на пртрети од републиканскиот
Вис, според авторот, го претставува империод, вистински примероци на римска-
ператорот во неговата старост, додека та портретна уметност се среќаваат дури
главата од Нарона и покрај идеализацијаво раноавгустовскиот период, илустрира-
та е полна со благост и продуховеност. но со наодот од Осор. Овој Октавијанов
Главата на Домицијан, помладиот син на
портрет е од таканаречениот акциски тип
Веспазијан, од Салона, со класицистичка каде се насетува враќањето кон доцнохе-
нота и реалистичен пристап е дополнета ленистичката традиција, односно истра-
со боење со црвено-кафсава боја, манир жување на внатрешниот живот на лично-
на засилување на контрастите со нанесуста а не само блеежење на суви детали
вање на течен восок кој го внеле Грците. на лицето до минуцизност карактерти-
И во овој период се присутни стели "стично за време на Сула.
со портрети од Салона, Островице кај за-
Од овој период се разработени не-
дар и од Мук кај Сплит, каде се меша колку примероци од Пола, Јадер, Сало-
реалистичниот и класицистичкиот прина, со изведба на портретите од Јулија,
стап, а отсуството на боење кое е веќе Агрипа или други угледни граѓани. Ис-
доминантно во царските работилници, такнат е еден пример од салонитанското
укажува на домашни ателјеи кои, според скулпторско ателје со глава на старец, со
мислењето на авторот се секако поконсилен реалистичен пристап кон што се придружуваат и портретите на стелата на
"Трајановото време е застапено со трговецот Гај Утиј и неговата сопруга.
неколку портрети на императорот од Вис И ОД Салона, со класицистички нагласен
Доцноавгустовскиот период истакнат е со примери каде се губат вредно-
пристап или со реализам каде физиономските особености се исцрпно и сигурно
ги конците со традицијата на Ш век, без прикажани. Нема сомневање дека особе-
да се искаже психологијата, ликовите преминуваат кон недопирливост, а странностите на портретистиката на ова време се одразени и во приватниот портрет и
ските мајстори, според авторот, вршат на стелите каде се забележани и подвле-
влијание врз домашните работилници. чени од авторот, особено на женските
Кон оваа група се приклучени и портреликови, неврзани со Плотина сопругата
тите на Максимијан, Хермите, со портрена Трајан.
тите на Диоклецијан, Галериј и Клор од Сплит, како и последната монументална
Од II век се забележуваат тенден-
стела, кенотаф од покојник од Никомециите на влијанија од Хадриановите пор-
дија.
трети на мажките претстави, а на женските од сопругата Сабина, во поединеч-
Во студијата се презентирани и порните изведби, или пак на стелите. Исто
трети кои денес се наоѓаат во светските така забележителна е изведбата на копии
музеи и галерии, а се знае со сигурност од познатите грчки поети, филозофи и
дека се однесени од подрачјето на Хрватговорници, од времето на Хадријан а осо-
ска, што секако претставува еден напор бено од Антонин Пиус со употребата на
да се соберат и да ја дополнат сликата на сврдло што брзо ротира. Со изведбата на
создавањето.
косата и брадата се овозможени понагла-
Во последната глава Заклучоки сени ефекти. Сега на поширокото по-
резиме авторот сеопфатно ги сумира драчје се појавуваат портрети во Истра,
своите согледувања околу оваа пробле-
алона, Задар, Осиек и на различни ма-
матика, навидум еднородна, но многу теријали, од монументални изведби во
сложена и со еден навистина многустран мермер до претстави на геми.
и комплексен пристап.
Нова појава во времето на Марко
Често се случува во нашата издавач-Аурелиј претставуваат Хермите од сало-
ка дејност сериозни студии и капитални нитанскиот амфитеатар. Во различните
дела да се придружувани со неадекватен појави на Ш век од крајот е истакнат из-
илустративен прилог. Можеме само да вонредниот пример на главата од девојка-
зажалимс што издавачот штедел на илута во Сисак која ги поддржува портрети-
стративниот додаток определувајќи се за те на Фаустина Помладата и Криспина.
смалување на фотографиите речиси во димензии „на поштенска марка“, што се-
Неколку квалитетни портрети го
како не е во сооднос со вредноста на деозначуваат создавањето во времето на Северите. Како најубави се истакнуваат
лото и долгогодишните истражувачки наглавите на сопругата на Каракала, ау-
пори на авторот да ни го претстави создавањето на територијата на Хрватска во тила, од Археолошкиот музеј во Загреб.
антиката, која и денес претставува извор Авторот ја истакнува уметничката зре-
и импулс на европската цивилизација. лост што не секогаш била присутна во провинциите. Во текот на Ш век помал-
ВЕРА БИТРАКОВА ГРОЗДАНОВА
ку се срќаваат портрети. Со појавата на саркофазите како луксузен вид на надгробни споменици, сс изведуваат на нив во релјеф портрети на покојните (примерот од Салона). Во монументалната пла-
XII ИНТЕРНАЦИОНАЛЕН КОНГРЕС стика на портретите од Салона, Загреб и
ЗА ПРЕ И ПРОТОИСТОРИЈА
- БРАТИСЛАВА 1991
од Нарона се следат карактеристиките од времето по Александар Север, со кратка брада и плитко врежување.
Во периодот од 1. до 7. септември 1991
Тетрахијското време авторот го
година во ЅАТ three - Чешко-Словачка претставува од една страна според пор-
одржан е Интернационален конгрес тратите изведувани на монетите ковани
за пре и протоисториски науки чиј домаво ковницата во Сисциа, а од друга стра-
кин беше Archeologický ústav SAV од Нина преку доминацијата на монументална-
тра (Словачка) а иницијатор UISPP (Uта пластика, изведувана во Диоклеција-
шоп internationale des sciences préhistoriновата палата од масјтори најчесто од
ques et protohistoriques).
Ориентот, но и од локално потекло. Тука се идентификувани портретите на Дио-
Од објавената листа на пријавени учесниклецијан, сопругата Приска, речиси един-
ци се гледа дека за овој Конгрес се заинствен, третирани иконично без детали, со
тересирале преку илјада стручни, лица од крупни лица и отворени очи, со многу
педесетина земји во светот, макар што малку физиономски специфики. Кинејќи
активно учествуваше нешто помал број.