Macedoniae acta archaeologica 12 (1991) · стр. 265–272

Раноантички скелети од Жданец - Скопје

Содржина
  1. 1. МАТЕРИЈАЛ И МЕТОДОЛОГИЈА
  2. 1. Скелет бр.1
  3. ULNA
  4. FEMUR
  5. TIBIA
  6. 3. Скелет А
  7. 5. Скелет В
  8. III. ЗАКЛУЧОК

Со заштитните археолошки ископувања во мај 1990 г. на локалитетот Жданец во Скопје истражен е дел од раноантичката гробница во најголем дел уништена со изградба на темели за станбена зграда".1 Во зачуваниот профил се откриени остатоци од два гроба, скелети на коњи, коњска опрема и повеќе движни археолошки наоди. Гробницата е хронолошка одредена во V-IV век пред нашата ера".2

1. МАТЕРИЈАЛ И МЕТОДОЛОГИЈА

На локалитетот Жданец-Скопје откриени се вкупно 5 индивидуални скелети. Скелетот од гробот бр.1 е зачуван до потколениците а од вториот скелет (гроб бр. 2) in situ е откриен дел од черепот, коските на левото рамо и левиот надлакт. При прегледувањето на исфрлената земја откриени се скелетни остатоци од уште три индивидуални скелети лен дава се со големи букви - А, Би В).

Полот е одреден по полно-морфолошката метода на Ascady-Nemeskeri (1970)?.3 Бидејќи се работи за возрасни индивидуи, староста е одредена по методите за таа старосна група: атриција на моларите, облитерација на кранијалните сутури, компактноста на спонгиозата во caput femoris et humeri и изгледот на препонската симфиза“.4 Поради мошне слабата зачуваност на скелетите можат да се одредат само 4 кранијални мерки: бр. 8 (еи-еи) - најголема ширина на черепот, бр. 9 (ft-ft) – најмала широчина на челото, бр. 12 (ast-ast) – биастериона ширина на черепот и бр. 13 (ms - ms) - бимастоидална ширина на черепот. Кај малубројни зачувани долги коски одредена е најголемата дол“ жина, функционалната должина, сагиталните и трансверзалните пречници и обеми на дијафизите, а од индексите должинско-дебелинските и индексот на попречниот пресек на дијафизата (кај фемурите се тоа ' Истражувањата се извршени од екипа на Музејот на Македонија од Скопје во состав: Г. Микулчиќ (раководител), Д. Митревски (археолог) и Ф. Вељановска (антрополог).

> Хронолошкото определување е на Г. Микулчиќ.

e Gy. Ascady - J. Nemeskeri (1970): History of Humann Life Span and Mortality. Akademia Kiado, Budapest.

4 Empfehlungen fiir die Alters und Geschlechtsdiagnose am Skelett. Homo XXX-2, 1979. indeks pilastricus и indeks platymericus и kaj тибиите — индекс knemicus). Мерени се коските од двете страни на телото доколку беа зачувани. иси се извршени по методските правила на Martin-Saller

Телесна височина е одредена преку најголемата должина на хумерусот (Martin бр.1), најголемата должина на фемурот (Martin 6p. 1) u медијалната должина на тибијата (Martin бр. 1b) според таблицата на Breitinger (1938), за машкиот пол.

Во следењето на епигенетските варијации користени се Berry-Berгу (1967)?5 и Brothwell (1981) » 4 во одредувањето на патолошките промени Ortner-Putschar (1985)? и Lovrinéevié-Mikié (1989)!9.

2.1. АНТРОПОЛОШКИ ОПИС НА ИНДИВИДУАЛНИТЕ СКЕЛЕТИ

1. Скелет бр.1

Слабо зачуван, некомплетен скелет на маж (+1,33) стар 45-50 години. Од черепот е зачуван дел од калотата (фронталната и париеталните коски) и фрагменти од максилата. Од посткринијалниот скелет зачувани се фрагменти од хумери, радиуси, улни, фемури (десниот фемур е реконструиран), тибии, карлица и поедини торакални и лумбални пршлени.

Черепот е во летарална проекција со косо чело, нагласена коронална депресија и рамен кранијален свод. Глабелата е мошне силна (Вгоса 5). Коренот на носот е остар, длабок и низок. Во вертикалната проекција черепот е со нагласена ширина и со мошне широко чело/ 9.

Посткраниалниот скелет е робустен. Фемурите се еури-платимерични и имаат пиластер (Табела 1).

Телесната височина е околу 166 см.

Супраорбитална инцизура постои над двете орбити. Левиот хумерус е перфориран.

Мандибуларниот канин е зафатен со кариес. На забите постојат хипопластични промени со умерен интензитет. Петнаесеттитна милиметри над глабелата постои мал остеом (пречник околу 5 мм). Утврдена е спондилоза на торакалните и лумбалните пршлени.

R. Martin - K. Saller (1957): Lehrbuch der Anthropologie. Band I, Stuttgart.

“ D.R. Brothwell (1981): Digging up Bones. Oxford University Press.

ITD. Ortner - W.J. Putschar (1985), Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains. Smithsonian Institution Press, Washington.

ОД. Lovrintevié - Zi Miki¢ (1989), Atlas osteopatoloskih promena na istorijskim populacijama Jugoslavije. Svjetlost, Sarajevo. 4:5 100.00 -

KLAVIKULA
KLAVIKULA

HUMERUS

1.

- - - - - 313

5: 97 - 22 - 25 24

б. 14 - 17 - 18 19

7. 65 - 60 - 65 67

8.

- - 132 - - -

- - - - - 21.41

6:5 83.35 - 97.27 - 72.00 79.17

RADIUS

33 - 43 45 46 - 40 4. - 16 16 17 - 15 5, ey ET 13 135 - 66.67

ULNA

12. ТЕ om 19 18 - 16 3:2 = = - 17.54 - - 11:12 72.22 - 73.68 77.78 - 68.75

FEMUR

ia - 436 - - --

9. 4 31 36 - 35 35

10. 28 26 24 - 26 25

18. 44 44 44 - 50 -

20. 13 14 10 - 159 -

6:7 - 114.29 - - - -

10:9 90.32 83.87 - 66.67 74.29 71.43

TIBIA

8a. - 39 - 26 9a. - 22 - 20 9:8 - 60.00 oat | ie 9a:8a - 56.41 - 76.92

Од епигенетските варијации на скелетот се утрдени интерсутурални коски во сутура ламдоидеа, паритален форамен на двете париетални коски, менталниот форамен помеѓу првиот и вториот премолар, присуство на окципитален торус, перфориран хумерус и трет трохантер на фемурите.

Од патолошките промени на скелетот е утврден артритис деформанс (рамо).

3. Скелет А

Слабо зачуван, некомплетен скелет на маж (1,42), стар 45-50 години.

Од черепот се зачувани фрагменти од фронталната и паристалните коски, максилата и мандибулата. Од посткраниалниот скелет дел од левата клавикула, хумерите, тибиите и фибулите, како и фрагменти од карлицата, карпалните и тарзалните коски.

Черепот е морфолошки краток и широк (Табела I в). Глабелата е мошне јака (Вгоса 5). Коренот на носот е остар, длабок и низок. Фоса канина е плитка. Мандибулата е средно јака со билатерална, ниска и рамна брада.

Посткранијалниот скелет е мошне робустен. Фемурите се хиперплатимерични, тибиите платикнемични (Табела 1). Си. 1 - Саркализација на петиот лумбален пршлен (скелет Б, Жданец-Скопје 1990) Ph. 1 - Sacralization of the fifth lumbar vertabra (skeleton B Zdanec-Skopje 1990)

Илустрација, стр. 269

Телесната височина е околу 166 см.

Од епигенетските варијации на секелетот се утврдени: супраорбитална инцизура над десната орбита, менталниот форамен под првиот премолар и трет трохантер на фемурите.

Во текот на животот од двете вилици се извадени вкупно 4 заби (максиларниот втор премолар, мандибуларниот втор премолар и двата први молари). Сите трети молари се импактирани. Таложењето на забниот каменец е со умерен интензитет. На париеталните коски постои крибра париеталија. Лактите и рацете се зафатени со артритис деформанс а на десната тибија е констатиран периостит.

4. С к е л е т Б

Слабо зачуван, некомплетен скелет на маж (41,27), стар 35-40 години.

Од черепот се зачувани фрагменти од фронталната, паретиалните, темпоралните и окципиталната коска но без можност за реконструкција. Од посткранијалниот скелет фрагментите од левата улна, двата радиуси, левиот фемур, левата тибија, двете фибули, десното карлично крило, поедини торакални и лумбални пршлени и карпални

И глабелата и окципиталната протуберанција се умерени (Вгоса 3). Коренот на носот е остар, длабок и низок. Ламбдата е ниска, релјефна и испакната.

Посткраниалниот скелет е робустен.

On епигенетските варијации на черепот се утврдени остатоци од сутура Мендоза во должинна од 25 мм, окципитален торус, супраорбиталната инцизура над десната орбита и париеталниот форамен само на десната париетална коска.

Над десниот фронтален тубер постои мал остеом (пречник 7 мм). На окципиталната коска, триесетина милиметри над Ламбдата се гледа слаба, кружна трага на удар (пречник 10 ммм). На рбетот постои сакрализација на петтиот лумбален пршлен (сл. 1). Десната половина на телото на LV и соодветната латерална маса на сакрумот се сраснати со што настанала асиметрија на латералните маси и асиметрија на целата карлица. На зглобовите на посткраниалниот скелет е констатиран артритис деформанс.

5. Скелет В

ОД скелетот се зачувани минимални фрагменти од фронталната, париеталните и окципиталната коска, максилата и мандибулата, фрагменти на тела на десната улна, десниот радиус, двата фемури и десната тибија.

Табла I а. череп бр. 1 - вертикална норма; 6. череп бр. 2-латерална и окципитална порма; в. череп А-латерална и вертикална норма (ланец. Скопје. 990) Plate I a) skull пит. 1-vertical norm; b) skull пит. 2-lateral norm: c) skull A-lateral and vertical
Табла I а. череп бр. 1 - вертикална норма; 6. череп бр. 2-латерална и окципитална норма; в. череп А-латерална и вертикална норма (ланец. Скопје. 990) Plate I a) skull пит. 1-vertical norm; b) skull пит. 2-lateral norm: c) skull A-lateral and vertical norm (Zdanec-Skopje, 1990)

Маж (+1,44), crap 35-40 години.

Мандибулата е јака со билатерална, ниска и рамна брада. Посткранијалниот скелет е умерен.

Од епигенетските варијации на черепот се утв утур:

ни коски во сутура Ламдоидеа и ментален формен под вториот премодени инте аллар, а од патолошките траги крибра паристалија и почетна парадентоза. Тратите молари се импактирани.

III. ЗАКЛУЧОК

Скелетната група од Жданец-Скопје брои 5 индивидуални скелети, сите на возрасни индивидуи и сите машки. Индивидуалната старост се движи помеѓу 35 и 50 години. Просечниот животен век на групата изнесува 44 години. Скелети на деца, јувенили и жени не се откриени.

Скелетниот материјал е мошне слабо зачуван, фрагментиран и некомплетен, така што овозможи одредување на сосема мал број краниални мерки. Нешто е поголем бројот на скелетните мерки на долгите коски (Табела 1). Морфолошките карактеристики на зачуваните кранијални фрагменти укажуваат на брахикрани, кратки и нагласено широки черепи. Додека глабелата е мошне јака (претежно Вгоса 5), протуберанција окципиталис екстерна е умерена (Вгоса 2-3). Коренот на носот е остар, длабок и низок. Мандибулата е најчесто умерена со билатерална, ниска и рамна брада.

; Покрај тоа што се работи за сосема мала скелетна група се издвојуваат два типа: кратки и мошне широки черепи со широко чело (скелети бр. | ид - Табла I, а,в). и мошне тесни и високи, планокципитални (скелет бр. 2, - Табла 1, в.) Првиот тип е антропоморфолошки мошне близок на пајонските долноповардарски черепи, како и на калваримот од скопската Бразда што е основа и овие скелети да се вбројат во групата на пајонското население!". Нагласено тесниот череп на вториот тип досега не е откриен во пајонската група но поради планокципиталијата и тој спаѓа во кругот на автохтоното палеобалканско население. За жал, мошне слабата зачуваност на групата од Жданец оневозможува споредување на краниометриските карактеристики.

Просечниот коефициент на сексуализација е висок ( 41,20) што значи дека половите карактеристики се добро изразени.

Во физичката градба преовладува робустна и мошне робустна. Индекс платимерикус има хиперплатимерична вредност а индекс кнемикус, во по еден случај сури и платикнемична.

Телесната височина, одредена кај два скелета изнесува 166 см (средно високи мажи). Раноантичките мажи од Жданец биле пониски од деделските (околу 170 см) но повисоки од мажите од Сува Река - Гевгелија (околу 163 cm)".

Од епигенетските варијации на скелетите се утврдени интерсутурал】ни коски во сутура ламдоидеа (на 2 черепа), остатоци од сутура ендоза (2), окципитален торус (2), перформација на хумерите (2) u трет трохантер на фемурите (2) a од патолошките траги кариозни заби и заби екстрахирани во текот на животот (главно вторите премолари и првите молари) и парадонтопатија. Мошне често тратите молари се импактирани. На еден череп постои слаба кружна трага на удар на окципиталната коска (скелет Б), на два мали остеоми на фронталната коска и на еден - крибра париеталиа. Од патолошките промени на посткранниалниот скелет се утврдени сакрализација на петтиот лумбален пршлен со асиметрија на латералните маси на сакрумот и целата карлица, спондилоза, артритис деформанс и периостит на тибија.6 FANICA VELJANOVSKA - Skopje

Белешки

  1. E. Breitinger (1938): Zur Berechnung der K6rperhdhe aus der langen Gliedmassenknochem типnlicher Skelette. Anthrop. Anz. 14. - 20.36 20.19 ↩
  2. A.C. Berry - R.J. Berry (1967): Epigenetic Variation in the Human Cranium. Journal of Anathomy, 101, Cambridge. ↩
  3. :4 68.75 - 81.25. 76.47 - 66.67 Види: Обид за антрополошко дефинирање на Пајоните, во овој број на Масеԁ, acta arheologi- 12 Ž. Mikić (1981), Stanje i problemi fizičke antropologije u Jugoslaviji. Centar za balkanološka ispitivanja ANUBiH, knjiga 9, posebna izdanja LIII, Sarajevo. the Paeonian Lower Vardar group. and allows them to be considered into the Paeonian population. ↩
  4. Empfehlungen für die Alters und Geschlechtsdiagnose am Skelett. Homo XXX-2, 1979. ↩
  5. The hight of the bodies is about 166 cm. (medium tallness) while the built was robust. ↩
  6. Numerous pathological changes were stated on the skeletons, dental pathology, traces from a blow on the occiptium bone, ostiums, sacrealization of the fifth lumbar vertebra. spondilitis. periostitis and arthritic deformation. ↩

Summary

Early Ancient Skeletons from Ždanec - Skopje

(SUMMARY)

The paper refears to five early anticient skeletons (5-4"" century B.C.) discovered in 1990 on the site Zdanec-Skopje. All the skeletons belong to mature males with age ranging between 35 to 50 years.

The skeletons are preserved in a very poor state and therefore a ge small number of skeleton measures were determined. However, according to the anthropomorphic features (short and emphasized wide skulls) they are very close to