Macedoniae acta archaeologica 12 (1991) · стр. 251–263

Обид за антрополошко дефинирање на Пајоните

Содржина
  1. 1. МАТЕРИЈАЛ И МЕТОДОЛОГИЈА
  2. 2. РЕЗУЛТАТИ И ДИСКУСИЈА
  3. (ДЕДЕЛИ)
  4. Бугарија

Целта на трудот е обид за антрополошко дефинирање на Пајоните, антрополошко откривање на овој народ, досега познат историски и археолошки со што секако се допотполнува а полошката слика на првиот милениум од старата ера во Југославија.“

Во а пологијата на железното време во Југославија постојат повеќе проблеми. Проблемите на етногенезата, дефинирањето и разграничувањето на палеобалканските народи, антропологијата ги дели со другите научни дисциплини. Специфичните проблеми на антропологијата се процесите на брахикранизација и динаризација.

Според досегашните сознанија, етногенезата на палеобалканските народи е процес чии корени одат во многу подлабоко минато од железното време. Поврзана е со проблемот на идноевропеизацијата на медитеранското, неолитско население во енеолитот и во текот на бронзеното време. Во средната и доцна бронза, сличните илирски и трачки племиња уште не се раздвоени. До првите раздвојувања ќе дојде во постарото железно време. Во текот на поразвиеното железно време е возможно тие разлики да се докажат и антрополошки.

Покрај тоа што брахикрани черепи се сретнуваат уште во неолитот а динарски во енолитот (во Бугарија и на Кипар), средната и доцна бронза (во Југославија и Албанија), процесите на бранхикранизацијата и динаризација ќе бидат особено евидентни и забрзани во периодот на железно време; ќе го условат издвојувањето на динарскиот тип како автохтон балкански тип на крајот од старата ера.1 Брзината на тие процеси е управо она што ги разликува Илирите и Трачаните. И двете групи се медитеранско-динарски. За Илирите е карактеристична појака динарска, за Трачаните појака медитеранска компонента. Илирските черепи се пократки со поголем ширинско-должински индекс во споредба со едновремените трачки. Трачаните ќе ги достигнат дури околу крајот на првиот милениум од старата ера. За доцните Трачани е карактеристична многу брза брахикранизација.2

“ Текстот претставува резиме на магистерската теза со ист наслов одбранета на Филозофскиот факултет во Белград во 1990 година пред комисијата: проф. П. Влаховиќ, проф. Д. Срејовиќ Пајоните, еден од најстарите палеобалкански народи, ги населувале сливовите на Вардар и Струма. Античките историографи ни зачувале делови од нивната историја, ни ги зачувале имињата на нивните племиња, кралови и градови, нивните обичаи и верувања. Археолошките истражувања се повеќе ја осветлуваат нивната материјална и духовна култура, социјалната структура и организација, погребните обичаи, градовите, предметите кои секојдневно ги користеле и со кои се украсувале?.3

Етничката припадност на Пајоните до денес не е решена. Решавана е изолирано во рамките на различни научни дисциплини, главно во археологијата и лингвистиката. Поради недостаток на скелетен материјал физичката антропологија не учествувала во расветлување на овој проблем. Поради силната илиризација во почетокот на првиот милениум од старата ера Пајоните се сврстени во Илири. Врз основа на одделни грчки топоними или имиња на кралови, според друга теорија тие се Хелени а трачките имиња на некои градови во источна Македонија се основа тие да се вбројат во Трачани. По четврто мислење Пајоните се, слично како и Пелагоните кои им се сродни, остатоци од Пеластите, прединдоевропските староседелци на алканот“.4

Новите археолошки ископувања со внимателниот однос кон скелетниот материјал овозможуваат да ги осветлиме Пајоните и од аспект на историската антропологија.

ј Само две антрополошки обработени скелетни серии од Македонија потекнуваат од железно време: Требениште-Три Чељусти, Охрид (7- ЅВ, с.с.)’,5 која се врзува за илирскиот културна-етничкиот круг и пајонската Сува Река покрај Гевгелија“.6 И двете скелетни серии се мошне слабо зачувани. Така само три пајонски черепи дадоа по некој краниометриски податок. Групата е окарактеризирана како брахи-мезокрана.

1. МАТЕРИЈАЛ И МЕТОДОЛОГИЈА

Триесетте скелети кои се предмет на овој труд потекнуваат од четири некрополи. Три се од Гевгелиско-валандовскиот регион: најбројната, со 26 скелети Дедели покрај Валандово (половина на Вил. почеток на VIв. пред н.е.), два новооткриени скелети од веќе истражуваната Сува Река покрај Гевгелија (крај на VIB. пред н.е.) и една калварија од Зелениште, во самиот град Валандово (половина на VI - почеток на Ув. пред н.е). Само еден калвариум е од горниот тек на Вардар, од Бразда покрај Скопје. Тој е и хронолошки најмлад (прва половина на IVв. пред н.е.). Мајкодем дел од скелетниот материјал е од втората7 половина на VII и VI век пред н.е. Во антрополошка смисла тоа е време на дефинитивно формирање и раздвојување на илирскиот и трачкиот етнос. Во археолошка смисла тоа е време на стабилност по Егејските п еселби и илиризацијата, а пред хеленизацијата на пајонската култура. тоа е вистинското време кога треба да се бараат и кога треба да се дефинираат особеностите на Пајоните.

Антрополошкиот профил на Пајоните е исцртан со помош на 4 анализи: палеодемографска, морфометриска, анализа на зачестеност на епигенетски варијации и палеопатолошка анализа. Со палеодемографската анализа е одреден просечниот животен век, смртноста, очекуваното траење на животот, воопшто демографските карактеристики на пајонската група. Со морфометриската анализа е одреден фенотипот на Пајоните. Анализата на зачестеност на епигенетските варијации ја открива возможната антопогенетска поврзаност на популацијата а палеопатолошката, болестите од кои страдале. Основа8 е деделската скелетна серија која е единствено доволно бројна.

Полот е одреден со категоризација на 21 полно-морфолошки елементи на краниумот и посткранијалниот скелет. Елементите се оценувани од - 2 (хиперфеминин) до +2 (хипе маскулин). Пресметан е коефициентот на сексуализација (Ascady – Nemeskeri, 1970). Индивидуалната старост е одредена, во зависност од старосната група, според: растење на млечните и постојаните заби кај деца), закостување на епифизите на долгите коски (кај јувенилите), атриција на моларите, облитерација на кранијалните сутури, изгледот на препонската симфиза и компактноста на спонгиозата во caput femoris et humeri (кај возрасните)“. Скелетите се поделени во 13 старосни групи по 5 години. Животните таблици се направени за вкупната популација на јувенили и возрасни и одвоено по полови“.9

Морфометриската анализа на скелетниот материјал е извршена според методските правила на Martin-Saller (1957,10 1959)79. Избрани се 22 мерки и 18 индекси на краниумот и вкупно 32 мерки и 16 индекси (славно најголеми должини, пречници и обеми) на долгите коски. Резултатите се обработени статистички и прикажани во форма на табели и графикони. Аритметичките средини се тестирани со т-тест со формула за мали серии.

"Телесната височина с определена преку најголемата должина на фемурот (Martin бр. 1) според таблиците на Breitinger (1938) за машкиот и Васи (1965) за женскиот пол.

Во антропотиполошката анализа с користен Coon (1972)9.13

7 бу. ka) - J. Nemeskeri, History of Human Life Span and Mortality. Akademia Kiado, Budapest, .

“ Empfehlungen fiir die Alters und Geschlechtsdiagnose am Skelett. Homo XXX-2, 1979. 9 Gy. Ascady - J. Nemeskeri, o.c. 1 B. Martin - K. Saller, Lehrbuch der Anthropologie, Band I, II, Stutgartt, 1957, 1959.

Изборот на епигенетски варијации е направен според Вепу - Вег- (1967)14 и Brothwell15 (1981) гу )“ и Brothwell (1981)“. Систематски е следена зачестеноста на 23 варијации на краниумот и 2 на посткранијалниот скелет.

Во палеопатолошката анализа е користен Orther - Putschar16 (1985)!. Одредена е зачестеноста на забните заболувања како и патолошките промени на черепот и посткранијалниот скелет.

2. РЕЗУЛТАТИ И ДИСКУСИЈА

2.1. Резултатите на палеодемографската анализа покажуваат дека демографијата на Пајоните главно се вклопува во палеодемографскиот модел на праисториските популации.

Детските скелети не се опфатени со анализа заради нереално ниската смртност на децата (15%).

Просечниот животен век на Пајоните од деделската некропола бил краток. Изнесувал 31,8 години. Незначително с повисок од животниот век на населението од соседната Сува Река и значително е пони- 30K од просечниот животен век на населението од Гомолова и Пеќини (околу 40 години). Но просечниот животен век на пајонските мажи бил висок - 48,8 години. Пајонските жени живееле просечно цели 15 години помалку.

Смртноста за вкупната популација била најголема помеѓу 35 и 40 години. За мажите најризично време било помеѓу 30 и 40 години и особено помеѓу 45 и 50 години. За жените тоа биле субадултното време - до 20 години (графикон 1).

Процентот на преживеани, исто така покажува значителни азлики помеѓу половите. Додека трисседттата година ја доживувааа 87% од мажите (4/5) само половина од жените ја доживувале истата старост. Причина за ова треба да се бара во слабата породилна превентива.

Односот помеѓу половите е 1;1,25, односно на 100 мажи доаѓаат 125 жени. Покрај тоа што бројот на жени е поголем за 1/4 (во скелетната популација) бројот на мажите и жените во живата популација, поради големата смртност на млади жени, можел да биде сосема складен.

2.2. Со морфометријска анализа се опфатени 8 черепи од Дедели (4 машки и 4 женски), по еден машки од Зелениште и Бразда и 2 женски од Сува Река.

Просечните вредности на кранијалните индекси на деделската серија имаат брахикрани, хипсикрани, метриокрани и метриометопни вредности (Табела 1). Серијата с мошне хомогена и вкупно и одвоено помеѓу половите. Разлики постојат кај ширинско-должинскиот индекс. Кај мажите се издвојуваат две групи: високи rg: рот на самата граница на брахикранијата и брахи-хипербрахикрани. Женските черепи се похомогено брахи-хипербрахикрани, повисоки и имаат тесно (стенометопично) чело. За мажите е карактеристична еури-метриметопија (графикон 3}.

Графикон 1 Смртност на јувенили и возрасни според старосните групи (ДЕДЕЛИ) Graph 1 - The mortality of juvenils and adults according to age groups (Dedeli)
Графикон 1 Смртност на јувенили и возрасни според старосните групи (ДЕДЕЛИ) Graph 1 - The mortality of juvenils and adults according to age groups (Dedeli)

Лицата се ниски и средно широки, орбитите мезоконхни, носот хамерин со длабок и остар корен. Мандибулата кај мажите е со цврста градба со голема бигонијална широчина, но со НСН3ра3СНН гониони и ментум. Женските мандибули се мошне грацилни.

Краниумите се, во латерална проекција, кратки и високи со лачен или благо планокципитален окципут. Карактеристична форма на вертикалната контура е пентагоноид-сфероид, кај жените, поради тесното чело и ромбоид. Окципиталната проекција е најчесто во форма на куќа (Табла I, П). :

Машките черепи од Зелениште и Бразда и двата женски черепи од Сува Река се исто така брахикрани и во многу карактеристики се Посткранијалните скелети се мошне слабо зачувани. Фемурите се хиперлатимерични и имаат пиластер. Тибиите се мезокнемични.

Мажите биле високи околу 170 см, што е долна граница на категоријата на високи мажи. Жените се, со 163 см на средината на категоријата на високи жени. Тенденцијата кон висок раст е поголема кај жените. Пајоните биле значително повисоки од останатото балаканско Население од железно време: Требениште (мажи 163-168, жени 153-157), Гомолава (163,1 - 158,5), Пеќини (162/166 - до 160) итн.

Половиот димофризам бил мошне добро изразен кај Пајоните. Тоа го потврдуваат статистички значајната разлика на кранијалните мерки, мерките на посткранијалниот скелет како и полно-морфолошките карактеристики на скелетите. Пајонските мажи биле со робустна, поретко умерена физичка градба, пајонските жени пак многу грацилни. Коефициентот на сексуализација укажува на тоа дека половите карактеристики биле нешто подобро изразени кај жените (мажи +1,06, жени -1,44).

Табела 1: Просечните вредности на кранијалните индекси, вкупно и одвоено по полови (ДЕДЕЛИ)
Табела 1: Просечните вредности на кранијалните индекси, вкупно и одвоено по полови (ДЕДЕЛИ)

8:1 10 82,97 79,33-85,00 6 82,37 79,33-84,07 4 83,86 82,55 - 85,00 17:1 38 75,64 70,29- 81,25 5 74,54 7029-7821 3 77,45 75,30- 81,25 17:8 9 09147 8411-9790. 5 8993 8419-9790 4 93,40 88,65 - 97,56 20:1 9 65,69 61,67 - 71,25 5 6418 61,67-65,57 4 67,57 64,3- 71,25 20: 8 10 78,85 73,51-83,82 5 77,38 73,51-80,42 5 80,32 78,16 - 83,82 9:8 11 66,76 5985-7063 6 69,28 67,55-70,63 5 63,74 5985 - 66,18 12:8 9 77,54 75,74-80,00 5 77,37 75,82-79,58 4 77,76 75,74-80,00 47:45 3 7942 76,23 -82,61 2 81,01 79,41-82,61 1 76,23 48:45 3 47,76 43,38-50,72 2 47,05 43,38-50,72 1 49,18 66:45 4 79,11 76,81 - 81,43 3 78,97 76,81 - 81,43 1 79,51 52:51 5 80,02 75,00-82,50 4 81,27 78,95-82,50 1 75,00 54:55 6 52,74 49,12-55,77 4 52,43 49,12-54,00 2 53,38 50,98 -55,77

Поради бранхикранијата, хипсикранијата, кратките и високи черепи, благата планокципиталија како и поради големата телесна височина, Пајоните антропотиполошки припаѓаат на динарскиот тип. Најголем дел од черепите спаѓа во изразити претставници на овој тип. /10- крај тоа, возможно е да се издвојат и некои специфични, локални карактеристики на пајонските скелети: мошне големата широчина на черепите, мошне големата бигонијална широчина на машките мандибули, мошне грацилната, скоро педоморфна градба на жените и тн.

Само одделни черепи се разликуваат. Пред се машкиот череп бр. 22 од Дедели и калвариумот од Бразда. Во латерална проекција и двата се долги и ниски. Меѓутоа, нагласената широчина и кај овис черепи условува високи мезокрани и брахикрани вредности на кранијалните

Табела 2: Споредување на просечните вредности на линеарните мерки и кранијалните индекси на машките черепи (скелетни серии од Југославија, Албанија и Бугарија од железно време)

мерка, Магдал- Шкоцијан- Језерине Доња Гласи- Дира- Рани Пајони индекс ленска ске Јаме Долина нац хион Tpayann

Martin Topa 5-4 800rc.e.- 600-360 10/9-6/5 4-2 10-4 7-4 N° x n x n x n xXx n x n= mse a 5 n 1 188,5 17 180,8 6 1836 5 185,0 6 182,7 8 182,9 9 1905 6 1803 8 8 146,6 18 141,1 7 1470 5 141,7 6 141,1 8 146,7 11 141,3 6 147,1 8 9 98,5 15 95,5 8 1010 5 983 4 984 5 99,2 11 97,2, 5 101.6 8 17 133,4 12 140,0 1 134,5 2 1298 4 1350 2 1353 6 20 1178 4 1088 4 117,7 8 111,5 6 114,7 7 45 135,3 11 140,55 2 1250 1 136,0 1 127,7 3 1265 2 1360 4 48 7191 59,0 1 65,0 1 63,0 1 694 5 705 4 64,5 2 51 40,3 6 420 1 390 1 420 1 310 1 404 5 42,0 3 385 4 52 34,2 6 34,0 1 320 1 3204 360 1 3247 321.4 315 4 54 25,3 10 240 1 30,0 1 243 8 248 4 28,0 4 55 53,2 11 48,0 1 4801 5039 7 5248 4: 235 4 66 101,5 12 102,0 1 101,0 1 103,55 2 101,4 5 102,3 6 108.2 5 8:1 77,9 16 77,3 6 80,2 5 764 6 77,22 8 79,5 9 74,5 6 81,6 8 17:1 Ti 13 ZS: 1 даа 2 7159 4: 729. 2. 75,1: 6 17:8 92,6 13 107,7 1 89,1 2 92,3 906 2 9116 20:1 64,7 4 598 4 646 8 58,9 6 63,6 7 20:8 84.3 4 740 4 83,7 8 78,7 6 77,6 7 9:5 66,9 14 68.9 6 68,8 1 682 4 693 5 67,7 11 694 5 69,1 8 48:45 531 11 69,0 1 46,3 1 5423. 3: 586 2: 5471 2 52:51 86,7 6 81,0 1 82,0 1 76,2 1 86,1 1 80,7 6 756 3 81,3 4 54:55 47,9 10 50,0 1 62,5 1 47,2 7 47,8 4 52,4 4 индекси. Заради тоа не можат да се вбројат во медитераниди и веројатно претставуват вариетет на основниот, динарски тип.

Пајонската скелетна група покажува мошне голема морфометриска и антропотиполошка хомогеност не само во рамките на деделската група но и во рамките на сите четири наоѓалишта на доста голема територија и во временски период долг три века. Ваквата хомогеност укажува на затвореност т.е. немешање на Пајоните со други соседни групи.

Во споредба со други скелетни серии од железно време, пајонската група покажува јасни разлики. За споредба со користенни серии кои се доволно бројни и синхрони со пајонската серија. Само пет серии во Југославија ги исполнуваат тне услови: Магдаленска Гора ув 18 Шкоцијански Јами (V-IV в. пред н.е.), Језерини (800 г. пред н.е. - 10. г.), Доња Долина (600-360 г. пред н.е.) и Гласинац (X/IX-VI/V в. пред н.е.). Две серии од Албанија: Дирахион и Рапцка се хронолошки помлади но ја допираат долната хронолошка граница на пајонската серија

Табела 3: Споредување на просечните вредности на линеарните мерки и кранијалните индекси на женските ек ра ној серии од Југославија, Албанија и Бугарија од железно време

мерка, Магла- . Шкоција- Језе- . Доња . Гласи- Дира- Рап- Рани Пајо-

ленска нске Јаме рини Долина нац хион цка Трачани ни Martin Гора 5-4 800c.e- 600- 360 10/9-6/5 4-2 4-2 0-4 7-4 1. 177,8 8 172,5 2 181,7 7 171,110 175,7 6 180,4 5 182,8 2 187,8 5 8 139,3 10 139.5 2 135.8 6 134711 1410 6 1370 5 1828 2 1402 5 9 93,5 6 960 1 930 1 922 5 960 6 948 6 930 5 93,2, 3 892 5 17 126,5 4 126.0 1 127,7 3 127,5 4 1297 3 1380 2 127,7 3 20. 108,0 1 109,8 9 108,5 4 1190 4 1123 6 45. 120,5 2 1250 2 126,5 2 118,0 2 122,5 2 1280 1 1220 1 48. 66,3 3 61,5 2 63,5 2 67,3 4 67,065 66,5 2 63,0 2 51. 38,0 3 39,0 1 390 2 37,0 3 370 3 388 5 41,8 2 40,0 1 §2. 34,0 3 30,0 1 34,5 2 343 3 327 3 400 3 32,1 3 54. 22,5. 2 23,0 2: 2401 230:3 244 5 263 2 27:5 2 55. 45,7 3 46,5 2 47,0 1 468 5 506 5 500 2 51,5 2 66. 94,0 4 93,7 3 1030 2 91,7 3 936 3 947 3 880 3 8:1 78,3 80,8 2 75,0 6 78,310 80,4 6 760 5 76,3 2 83,6 5 17:1 71,3 4 741 1: 73,7 3: 715 4 5904 3 72,6 2: 79,5 4 17:8 80,5 4 87,5 1 957 3 0 4 9703 990 2 954 4 20:1 62,1 1 63,9 9 60,9 4 66,0 2 67,3 5 20:8 Fara 81,5 9 80,4 4 89,1 3 80,3 6 9:8 66,8 6 66.4 1 67,24 71,5 6 67,3 6 68,0 5 65,7 2 63,7 5 48:45 55,0 2 492 2: 505 2: 8722 53.9 2 578 1 49,2 2 52:51 85,2 1 76,9 1 88,5 2 78,9 3 885 3 84,6 5 767 2 750 1 54:55 52,0 2 49,6 2 600 1 480 3 483 5 538 2 534 2 (IV-II в. пред н.е.).18 Од Бугарија за споредување е користена серијата од десет ранотрачки черепи (Х-ГУ в. пред н.е.)Р. За жал, за Хелените од овој период не19 постојат публикувани соодветни краниометриски податоци.

Ва споредба со централнобалканските илирски скелетни серии, пајонските машки черепи се најкратки, најшироки со најшироко чело и најголема бигонијална ширина на мандибулата. Ширинско-должинскиот индекс има највисока вредност. Со истите карактеристики се разликуваат и во споредба со јужноилирските и трачките черепи (Табела

Пајонските женски черепи се, во споредба и со илирските и со трачките, најкратки, најшироки со најтесно чело и со најтесна мандира Ширинско-должинскиот индекс има највисока вредност (Табела

За да се утврди дали разликите се случајни или статистички значајни извршено е тестирање на средните вредности на најголемата должина, најголемата ширина на краниумот и на ширинско-должинскиот

Графикон2 Споредување на просечните вредности на кранијалните индекси
Графикон2 Споредување на просечните вредности на кранијалните индекси

(ДЕДЕЛИ)

Graph 2 - Comparison of the average values of the cranial indexes (Dedeli) Табела 4: Резултатите од тестирањето со Т-ТесТ на средните вредности на најголемата должина, најголемата ширина и ширинско-должинскиот индекс

на пајонската скелетна серија со сериите од железно време од Југославија и

Бугарија

МЕРКИ И ИНДЕКС Скелетна Martin Пол Martin No 8 Martin No 8:1 серија т-најд. значајност птенајд. значајност снајд. значајност мажи сно Јами 0,189 - 1,958 010 > P>0,5 + 2,0950,10>P>0,05 - Језерине 0,966 - 0,32 - 0,536 - Доња Долина 1,437 0,20>P>0,10 ч- 1,5790,20>P>0,10 +- 2,188 0,05> P>0,25 + Гласинац 0,743 - 169 0,20>P>0,10 ч- 1,8070102Р2005 + Трачани 2,449 0,05>P>0,25 + 2,0860,10>P>0,05 + 3,1790,01> P>0,005 ++ ЖЕНИ Пајони: Језерине 1,248 - 0,387 - 2,7870055 Р- 0,025 + Доња Долина 3,977 0,005> P> 0,001 ++ 1,7230,20>P>0,10 +- 3, 513 0,01> P>0,005 ++ Гласинац 16410205 95010 ч- 2,3240,05> P> 25 + 3,4440,005> P> 001 +++ Трачани 4,47 1,284 - 7,2270,001> P> 0,000 +++

40,01> P> 0.005 ++

индекс на пајонската скелетна серија и сериите кај кои се публикувани индивидуалните вредности (Шкоцијански Јами, Језерини, Доња Долина, Гласинац и рани Трачани) затоа што тоа го барат-тестот, Треба да се нагласи дека постои статистички значајна разлика помеѓу пајонската серија и сите тестирани серии освен со Језерини (Табела 4).

2.3. Во анализата на зачестеност на епигенетските варијации со мошне висока зачестеност од 75% се издвојуваат Интерсутуралните коски во сутура ламбдоидеа. Утврдени се на 9 од 13 черепи. Баквата висока зачестеност укажува на возможна антропогенетска поврзаност на деделската популација. За жал, слабата зачуваност и недоволната бројност на деделската скелетна група оневозможува издвојување на помали, антропогенетски поврзани групи.

2.4. Од патолошките траги со мошне висока зачестеност се издвојуваат заболувањата на забите - кариозни промени, забни и палаталини цисти и исклучително голем број на заби екстрахирани во текот на животот. Дури 37% (повеќе од B) од зачуваните заби има некој облик на забно заболување. Кариесот се јавува рано, уште во јувенилно време. Додека кај мажите се почести кариозните заби, кај жените е поголем бројот на заби извадени во текот на животот. Од 13 забни цисти 9 се во вилиците на машките черепи. Чести се и малите неправилности во растењето на забите. Најчесто инцизивите, премоларите или тратите молари не се во иста рамнина со другите заби. Преклопувањето на вилиците (загризот) е често неправилно - во форма на опи-Порано антрополошки сбработената скелетна серија од Сува Река докажува дека ваквата висока зачестеност на забни заболувања не с карактеристика само на деделското население па тоа треба да се издвои како генетска карактеристика на Пајоните или причината треба да се бара во некоја специфичност на нивната исхрана.

Од другите заболувања, кај Пајоните се чести анемијата и спондилозата на рбетот. Мошне ретко се јавуваат артритис деформанс и периостит.

Покрај тоа што оружјето е чест наод во гробовите, на скелетите не се откриени фрактури ни типични „бојни“ повреди. Периодот од VII до V век пред н.е. за Пајоните од Гевгелиско-валандовската област веројатно бил време на затишје.

3. ЗАКЛУЧОК

Антрополошката анализа на пајонските скелетни остатоци овозможи не само исцртување на нивниот антрополошки профил но и нив-

Табла I Машки череп бр. 20 (Дедели–Валандово) фронтална норма-латерална нормавертикална норма-окципитална норма
Табла I Машки череп бр. 20 (Дедели–Валандово) фронтална норма-латерална нормавертикална норма-окципитална норма
Илустрација, стр. 261
Plate I Male skull пит. 20 (Dedeli-Valandovo) frontal norm-lateral norm-ertical norm-occipital norm
Plate I Male skull пит. 20 (Dedeli-Valandovo) frontal norm-lateral norm-ertical norm-occipital norm
Plate II Female skull num. 19 (Dedeli-Valandovo) frontal norm-lateral norm-vertical norm-occipital norm
Plate II Female skull num. 19 (Dedeli-Valandovo) frontal norm-lateral norm-vertical norm-occipital norm

"Табла II] Женски череп бр. 19 (Дедели-Валандово) фронтална норма-латерална нормавертикална норма-окципитална норма

Накратко, потомците на речниот бог Аксиј и нимфата Перибоја ги карактеризира краток животен век, просечно брахикрани, хипсикрани, метриокрани, кратки и високи черепи, ниски И широки лица, висок телесен раст и припадност на динарскиот антрополошки тип. Хомеровите јунаци, воините под Троја биле склони кон забни заболувања, анемија и спондилоза.

Пајоните се вклопуваат во процесите на брахикранизацијата и динаризацијата кои се карактеристични за Балканот во железното време. Од тоа произлегува дека се автохтони на овој простор, па нивното потекло не треба да се бара на далечниот север или југ/југоисток (Мала Азија). Но на прашањето колку далеку во минатото можат да се повлечат нивните корени одговор може да даде само добрата археолошка и антрополошка истраженост на енеолитот и бронзеното време во Македонија.

Пајоните не само што се вклопуваат во тековите на брахикранизацијата и динаризација, туку во тоа отишле најнапред. Имаат најкратки и најшироки черепи, како и највисок ширинско-должински индекс во споредба со едновременото илирско а особено во споредба со трачкото население. Морфометриските разлики се толку големи и статистички значајни што дозволуваат да се отфрлат претпоставките за нивната VELJANOVSKA FANICA - Skopje

Белешки

  1. проф. Ж. Muxuh, дополнето со графикони, табли, табели и избрана литература. ↩
  2. Z. Mikié, Stanje i problemi fizitke antropologije u Jugoslavili, Centar za balkanoloSka ispitivanja ANUBIH, knjiga 9, posebna izdanja 1.11, Sarajevo 1981. ↩
  3. I. Schwidetcky, Ž. Mikić, O antropološkom odnosu Ilira i Tračana u praistorijskom i rimskom razdoblju, Glasnik XXVI, Etnografski institut SANU, Beograd, 1977. 3 1. Мише, Pelagonija и svetlosti arheoloskih nalaza, Skopje, 1966; B. Соколовска, Исар-Марвинции Повардарието4 во античко време, Посебно издание 1, Музеј на Македонија, Скопје, 1986; ↩
  4. Vasi¢ во Praistorija ug slovenskih zemalja-Zeljezno doba, Centar za balkanolo8ka ispitivanja ↩
  5. ANU7 ВіН, Sarajevo, 1987; Д. Митревски, Карактеристични форми на „Македонски бронзи“ од наоѓалиштата по долината на Вардар, Масеԁ. Acta Archaeol. 9, 1983-1984, Ѕкорје, 1987. ИЗ Вепас, O etnitkim zajednicama starijeg Zeljeznog doba и eles Praistorija jugoslovenskih zemalja-Zeljezno doba, Centar za balkanoloska ispitivanja ANU BiH,4 Sarajevo, 1987, И. Кацаров ↩
  6. Tleonnua Софии, 1921; В. Соколовска, о.с. и ТН. : ↩
  7. М. Штефанчич, Илирските скелети од гробовите „Три Челусти“ кај Требеништа, во: П. ↩
  8. Кузман: Три чељусти и Вртуљка, Требеништа 1972, Охрид, 1972. ↩
  9. Mikié 0.c. ↩
  10. E. Breitinger, Zur Berechnung der Korperhohe aus der langen Gli i нии eather. Age Тат iB. - p преп Gliedmassenkonchen mannlicher “И. Bach, Zur Berechnung der Kérperhohe aus der i iebli . eee B.¢ p langen Gliedmassenknochen wieblicher Skelet2 ↩
  11. C.S. Coon, The Races of Europe. Greenwood Press, Westport, Connecticut, 1972. ↩
  12. A.C. Berry – R.J. Berry, Epigenetic Variation in the Human Cranium. Jour, of Anathomy, 101, Cambridge, 1967. ↩
  13. D.R. Brothwell, Digging up Bones. Oxford University Press, 1981. те ↩
  14. J.D. Ortner, G.J. Putschar, Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains. Smitsonian Institution Press, Washington, 1985. ↩
  15. A. Dhima, Véshtrim mbi tiparet antropologjike té iliréve. Шна 1985-2, Tirané, 1985. ↩
  16. p, Boev, Die Abstammung der Thraker nach anthropologischen Angaben. Thracia I, Sofia, 1972. сто или стегодонција. но сигурно издвојување во рамките на балканското население од железно време. илирска или трачка припадност. ↩

Summary

An Attempt for an Anthropologic Definition of the Paeonians

DEFINITION OF THE PAEONIANS

(SUMMARY)

The text /is an abstract from the postgraduate thesis with the same title/ is the first attempt for an anthropologic definition of the Paeonians, the aie group, which has been known through historic and archaeologic finds.

The Paeonian skeleton group consists of 30 skeletons from 4 archaeologic sites mainly from the Gevgelija-Valandovo region: Dedeli, near Valandovo, ZeleniSte-Valandovo, Suva Reka-Gevgelija and Brazda in the vicinity of Skopje. The group has been determined to the chronology of the period of the middle 7" centry B.C. to the 4“ centry B.C.

The anthropologic profile of the Paeonians has been rendered with the aid of four analysis: a paleodemographic, morphometric, an analysis of the commoness of the epigenetic variations and a paleopathologic analysis.

The Paenonians lived a short life an average of 32 years, but with a evident difference between the sexes. The men five an average of 15 year longer than the woman. Beside this a Np procent of mortality has been noted among the younger woman/up to 20 years of age/.

For the Paeonians characteristic is brachycrany, hypsycrany, metryocrany, and metryometopy, short and wide faces, as low and high planocyptal skulls. The body hight is about 170 cm. for men, while 163 cm for woman.

From the stated characteristics the Paeonians belonged to the dinar anthropologic type, indicating that they originated from this space, namely that they are a autochthon population.

The frequentness of the intersutural bones in the sutura lambdoidea point to a possible anthropogenetic connection with the Paeonians.

From the pathologic changes there is a large procent of dental diseases, caries changes, dental and palatal cysts and extracted teeth during the life time, as well as anaemia and spondylitis.

The Paeonians in comparision to the other paleobalkanic populations from the iron age are clearly defined. The morphometric differences are great /and important in a statistic sense/ and in comparison to the Illyrian and the Thracian population. Therefore, this allows the theory about the their Illyrian or Thracioan origin to be overthrown.