Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 119–126
За гробот број 3 од Требенишко Кале
Требенишко Кале е обелоденето од В. Лахтов уште во 1954 година во Лихнид П-Ш, по систематските ископувања на античката некропола која се простирала источно од истоимената утврдена населба.1 Повод за пишување на овој прилог претставува една лачна фибула на федер која е објавена заедно со сите прилози од гробот бр. 3 од некрполата (Т.І.). Навидум, ништо необично. Со анализата на сите наоди одделно како керамиката и накитот, ако се исклучи фибулата, гробот може да се датира најрано во крајот на IV xu најдоцна до крајот на Ш век.
Работејќи на студијата за хеленистичките споменици во срм, поготово на типолошката и хронолошка класификација на накитот, лачната фибула од гробот 3 од Требенишко Кале се чинеше дека е подоцна од останатите предмети.2 На територијата на Македонија не ни беше познат ниту еден гробен наод со овој тип на фибули, да би можело поточно да се провери датирањето. Во соседното албанско подрачје аналогниот примерок од Ирмај, датиран во доцен хеленизам, не припаѓа на гробна целина; тука се посочуваат идентичните наоди од Аполонија и Лисос. В. Лахтов во студијата „Проблем требенишке културе“ овој тип на фибули ги датира во крајот на ју век.4 Имајќи предвид дека постојат примери на долготрајна употреба на одредени форми на накит кои има поготово практична примена (како на пр. малоазиските фибули од VII-II век, потврдено со наоди од монета на Гентиус), прашањето го оставивме отворено и се задржавме на поширока
Во меѓувреме се откриени и обелоденети неколку примери на овој тип фибули во Албанија. Во Селце, фибулата на федер, најдена во ископувањата на населбата, Н. Цека ја разгледува во контекст на аналогиите од Требенишко Кале, Ирмај, Лисос.6 Во типолошкото и хронолошко детерминирање тој се повикува на гробот од Лисос откриен од К. Прашникер, во K ој Guna приложена и монета на Скодра (Зевс/лаѓа), кована меѓу 168-146 година.7 Тука мора да се истакнат разликите меѓу наведените аналогии. Примерите од Ирмај, Селце и Требенишко Кале се еден тип на фибули со федер, со -едноделен лак, со триаголен пресек и плочеста нога со пробушено дупче и со издлабени линии повлечени од двете страни на грбот на лакот. Оваа декорација е очигледна на примерите од Требенишко Кале и Селце. Друга форма претставува примерот од Лисос, со лента со проширен лак и подврзан со прстен на дното на лакот спрема ногата, познат во литературата како тип „Језерине“. И Прашникер-Шобер подвлекуваат дека terminus post quem е 168 година, но укажуваат на датирањето на овој тип фибула во доцнолатенскиот период. =
Кон споменатите примери се придружува и наодот од Гермен (локалитет меѓу Дирахион и Аполонија) од спалениот гроб бр. 24, датиран во II век8 пр. не. што е веројатно резултат на поставеното мислење во албанската литература дека овој тип фибула е присутен и во споменатиот век.
Со излегувањето на публикацијата „Спомениците од хеленистичкиот период во срм“, во одредени професионални разговори со колегите од Љубљана овој тип на фибула од Требенишко Кале (мислеа на примерокот од гробот број 3), ја нарекуваа тип „Језерине“ што е јасно дека многу доцна се датира, односно во | век пр. н.е. така што под сомнеавање се ставаше и хронологијата на керамиката откриена во истиот гроб. Меѓутоа, илустрацијата преземена од статијата на В. Лахтов од Лихнид II-III, не даваше податок за пресекот на лакот. Бидејќи бев сигурна во датирањето на останатите прилози од гроб 3 од Требенишко Кале, кои никако не можеа да бидат помлади од крајот на IV или најмногу до крајот на Ш век, почнав да трагам по оваа лачна фибула, која не ја имав лично видено, прво низ литературата, а потоа во музејската збирка во Охрид.9 Со голема помош на колегата Паско Кузман ја идентификувавме фибулата која комплетно одговара на пресекот на објавената со гробот 3. Фибулата нема лентесто или проширување во вид на манжета, како што е вообичаено кај типот Језерина, ниту подврзување со прстен што е видливо и во илустрацијата во Лихнид II-III (табла ХІХ,4). Во овој примерок лакот е тенко проширен со триаголен пресек, а на врвот е означено едно дискретно ребро кое дава пресек на тап триаголник со мала висина (види цртеж Т. II 3). Лево и десно од реброто се изгравирани плитки линии со што е идентична со фибулата од Селце, а јасно различна од наодот од Лисос, односно од типот Језерине. Инаку, во гробот од Лисос откриена и еден лакримариум без база со рамно пресечено дно, датиран во II-I век пр.
Да се вратиме на нашиот пример. Трагајќи во документацијата на Музејот-Завод во Охрид, се констатира дека оваа фибула во инвентарната книга се води како наод од непознато наоѓалиште под бр. П-19; во Збирката дојдена е во 1951 година како подарок од Поверенството за просвета при општината на град Охрид, а откупена од приватно лице. Беше проверен и теренскиот дневник воден од Васил Лахтов за ископувањата на некрополата кај Гребенишко Кале. Во описот на гробот бр. 3 се посочуваат двете оинохои, трите лакримариуми, златната обетка но не и лачната фибула. Понатака, во теренскиот дневник се опишуваат наодите од сонда A, каде се наоѓал и гробот бр. 3; во слоевите над гробот се споменува откривањето на една лачна фибула во-фрагмент, која е инаку уредно објавена и репродуцирана од В. Лахтов покрај останатите наоди од сондата (Лихнид П-П, Т. VH, 9) (Т I, 5). Но, очигледно е дека лачната фибула објавена како наод од гроб 3 не припаѓа на таа затворена целина. Во тој случај датирањето на керамичките наоди од гроб 3 од страна на В. Лахтов и авторот на прилогов во ран хеленизам (IV-III век) не се става под знак на сомневање. Да потсетам дека керамичкиот материјал ги има одликите на формите од крјаот на IV и III век, како на пр. скифосот од атичка форма; неговото рано формирање во IV век продолжува да се произведува на илирскиот простор поинтензивно во Ш век, а ретко во II, чии што изворен профил локалните мајстори во тек на време во преизведбата го дсформираат. Исто така и оинохоите се датираат во тоа време. Тука посебно
се истакнува оинохоето-прохос чија што форма се бара дури во бронзеното време а преку геометрискиот и архајскиот период се следи до раниот хеленизам.11 Кон овие типични керамички форми се приклучува и златната обетка со лавја протома датирана во ГУ-П век.12
И покрај тоа што е јасно дека лачната фибула од гробот 3 не припаѓа на таа гробна целина, па дури и не е и од тој локалитет, евидентно е присуството на овој тип фибули најдени во ископувањата на Требенишко Кале, што е можеби и една од причините на настанатата забуна. Засега не се откриени вакви примери на фибули во другите некрополи и населби во Охридскострушкиот регион.
Во Требенишко Кале е откриена и една фибула од типот Језерине (Табла П-1) најдена во сондата Е (no B. Лахтов Т. XII, 3). Ако го исклучиме примерот од гробот 3 (односно од непознатлокалитет), на Требенишко Кале се регистрираат три примероци на доцнолатенската лачна фибула на федер:
- наод од сондата A (T. II, 5);
- наод од сондата Е (Т. П, 2);
- наод од гробот 6 (T. II 4);
Во гробот 6 од Требенишко Кале покрај лачната фибула со федер и керамичките прилози, во Лихнид П-Ш објавенае и една лачна фибула на шарнир со три розети,13 од таканаречениот „малоазиски тип“ којашто, добро знаеме, дека се датира во времето од УП-Ш век, односно во провинциските илирски простори многу ретко и до П век. Во теренскиот дневник за ископувањата на Требенишко Kane В. Лахтов зборува за оваа фибула како наод од сондата „И“ и тоа најдена слободна во културниот слој, во кој е подоцна откриен и гробот бр. 6. Тоа значи дека лачната фибула со федер припаѓа на гробната целина бр. 6, додека фибулата на шарнир е јасно дека не е од тој контекст.
Сите овие откриени фибули од Требенишко Кале, за жал од несигурен контекст, ме наведоа да ја прегледам литературата која ги обработува било оние од гробни целини или оние примери од сигурно датиран културен слој. Јасно е дека се издвојуваат три типа на фибули кои произлегуваат од една иста идеја. Тоа се: тип Језерине, тип Горица и таканаречен Далматински тип односно јужнојадрански.
Со откривањето на некрополата во Језерине од В. Радимски во крајот на хх век, постепено овој тип на фибула; откриен таму, го добива и своето име.14 Повеќе автори во своите студии ја разработувале оваа фибула со тенденција за што поточно одредување на нејзиното потекло, развој и хронологија.15 Во контекстот на овие разгледувања се посочува фибулата морфолошки многу слична, наречена тип Горица.16 За разлика од тип Језерине, таа има едноделен лак изведен од тел со кружен пресек. Нивното потекло се бара прво во фибулата Чертоза, која има многу сличен профил и плочеста нога која завршува со копче; во средна Италија овој тип се задржува и до II век пр. н.е. Потоа, прстенот на дното на лентестиот лак кај типот Језерине се смета дека € остаток од свртената нога споена со лакот, типично за средно латенските фибули. Од друга страна се посочува поврзаноста на овие фибули со типот Nauheim кој се појавува околу 100-та година пр.н.е.17 (со 4 навои на федерот спрема надвор и една тетива спрема внатре) чии особености ги дефинираат доцнолатенските фибули.18 18 Оваа последната е најблиска со горичкиот тип. Ако се вратиме да ги анализираме трите примероци од Требенишко Kane и онаа, сега од непознатото наоѓалиште, и ги срамниме со типовите Језерине и Горица, ќе видиме дека постои разлика. Во основа и тие имаат доцнолатенска шема на главата како споменатите два типа. Ногата е третирана како чертошките фибули, плочесто со едно копче на врвот, што е идентично и со ногата на фибулите од Језерине и Горица. Кај споменатите требенишки примери се разликува изведбата на лакот. Тој е едноделен, но слабо лентесто проширен со пресек на тап низок триаголник (Т. I, 2-5). С. Ричков го посочува овој тип на фибули како карактеристичен за далматинските гробови, илустрирајќи го со еден пример од Жалец (на приложениот
цртеж е јасен триаголниот пресек на лакот но ногата е поинаку третирана).9 Во наодите од некрополата Језерине се среќава еден примерок којшто е идентичен со овие од Требенишко Кале, а З. Мариќ го смета за ретка локална варијанта.
Што се однесува до дефинирањето на припадноста на овие фибули од една страна како римска, од друга страна како латенска, секако најблиска е онаа која ги одредува како спој на италските реминисценции и латенската традиција што го предложија авторите А. М. Адам и М. Фежер. Во најновата и извонредна студија на посочените автори е предложена прецизна хронологија за фибулите од типот Језерине. Тие сметаат дека креирањето на оваа фибула е изведено помеѓу 40-30 година, а изведбата и употребата траеле во периодот од 30 година пр.н.е. до 10 години н.е. Во истата исцрпна студија на Адам и Фежер се изнесува мислењето за фибулата од типот Горица дека таа секако припаѓа на истиот економски и културен контекст и дека во тој дух се настанати повеќе локални варијанти коишто би произлегле од типот Језерине. Во листата на картираните локалитети на застапеноста на овие фибули приложена кон споменатата студија, не е направена дистингција на варијантите. Меѓутоа, третата варијанта со триаголен пресек на лакот чиишто претставници се и требенишките примери, поготово застапени во регионот на југозападен Балкан (Селце, Ирмај, Гермен, Требенишко Кале, Охрид) веќе формира една значајна подгрупа. Таа навистина може да се издвои како една јужнојадранска појава. Понатамошните откривања и проучувања на овој тип или варијанта можеби ќе укажат и ќе не упатат кон поточна хронологија и кон одреден производен центар.
За цртежот на Нада Почуча Кузман многу благодарност
VERA BITRAKOVA GROZDANOVA - Skopje
Белешки
- Ископуваълата се раководени од проф. Ј. Кастелиц и од В. Лахтов, Археолошкото ископување на „Требнишко Кале“, кај село Требенииите – охридско 1953-54 година, Охрид 1954 г., 11-78. ↩
- В. Битракова Грозданова, Спомениците од хеленистичкиот период во срм, Скопје 1987; на стр. 78 го разработувам овој тип на фибула и во преводот на српскохрватскиот текст на македонски, е направена грешка во поднасловот; наместо федер пишува шарнир; тука укажувам на нејзиното широко датирање и на аналогиите од јужно-илирското подрачје со акцент кон доцниот латен, односно доцен хеленизам. ↩
- F. Prendi, D. Budina, Fouilles 1960 dans la forteresse d'Irmaj, Iliria, II. 46. ↩
- V. Lahtov, Problem trebeniške kulture, Ohrid 1965, T. 1, крај на IV век. ↩
- В. Битракова Грозданова, Op. cit., 75. ↩
- N. Ceka, Oyteti ilir pranë Selcës së Pohtme, Tirana 1985, 92, 93, T. LVII, 28; тука авторот подвлекува дека е карактеристична за „илирската урбана фаза“, па дури помислува дека таа претставува прототип на раносредновековните фибули во Албанија. ↩
- C. Praschniker, a. Schober, Archäologische Forschungen in Albanien und Montenegro, Wien 1930, 22, abb 32-3. ↩
- Z. Andrea, Varre të periundhës antike dhe mesjetare në Gërmenj, Iliria 1-1988, 182, T. V. 24. ↩
- Во времето кога работев на Студијата за хеленистичките споменици од технички причини не бев во состојба од аутопсија да ја видам фибулата. то ↩
- Лакримариумите со (пресечено) рамно дно се појавуваат во крајот на II век пр. н.е. тип squat, а трансформацијата до типот булбус трае до I век, види: H. Robinson, The Athen. Agora V, 15, F-50; Σ. Δρούγου – Γ. Τουράτσογλου, Ἑλληνιστηκοὶ λαξευτοὶ τάφοι Βέροιας, Αθῆναι 1980, 129, Π K62, ↩
- В. Битракова Грозданова, op. cit., М. Паровић – Пешикан, Ојнохоја из Атенице и гурпа клунастих крчага у унутрашности Балкана, Старинар XXXIX/1988, Београд 1989, 42, 48-57. ↩
- В. Битракова Грозданова, op. cit., 68-70; инаку, овој наод е најден кај фемурот на покојниот од гроб 3, што е необично (податок од теренскиот дневник на В. Лахтов). ↩
- В. Лахтов, Лихнид II-III, 51, Т. XЗXIV, 5. ↩
- W Radimsky, Nekropola na Jezerinama и pritoci kod Bihaéa, GZM V, Sarajevo 1893, 16, 17, Ibid., Die nekropol von Jezerine in Pritoka bei Bihaté, WMBH III, Wien 1895, 39-218. ↩
- J. Werner, Bemerkungen zu norischem Trachtzubehör und zu Fernhandesbeziehungen der Spätlaténezeit im Salzburger Land, Mitteilungen Gesellschapt für Salzburger Landeskunde 101, 1961, 1239-143; S. Rieckhoff, Münzen und Fibeln aus dem vicus des Kastells Hüfingen, Saalburg – Jahrbuch XXXII, 1975, 19, 243-26; A. M. Adam, M. Feugère, Un aspect de l'artisanat du bronze dans l'arc alpin oriental et en Dalmatie au I s. av. J. C., Les fibules de type dit „de Jezerine“, Aquileia Nostra, 53, 1982, 129-188. ↩
- Č. Truhelka, Dva prehistroijska nalaza iz Gorice, GZM XI, Sarajevo 1899, 362; S. Rieckhoff, op. cit., 24; Adam – Feugère, op. cit., 146. ↩
- дадат - Feugére, op. си, 146-157; B. Derzan, Certoska fibula, Arheoloski vestnik XXXVII, Ljubljana 1977, 3239, vrsta XIII“, T. 74, 10. . 18 J. Werner, op. cit., 141; Adam — Feugére, op. cit., 158; D. Bozié, Keltske kulture и Jugoslaviji - zapadna grupa, Praistorija jugoslavfenskih zemalja V, Sarajevo 1987, 878. ↩
- 5, Rickhoff, op. cit., 9. 29 7, Mari¢, Japodske nekropole и dolini Une, GZM XXIII, Sarajevo - 1968, 35; Tabula VI, 213. 21 Adam, Feugére, 167. 2 Tbid., 167. 23 Thid., 145-146, 160. ↩
Résumé
La томве n° 3 de Тrebenisko кале
(RESUME)
La tombe пд0 3 de Trebenisko Kale a été publiée en 1954 par Vasil Lahtov2 dans le Lihnid I — Ш, Ohrid, a la suite de fouilles systématiques de la nécropole antique. Le sujet de ce memoire est la fibule arcéolée a ressort, publiée en méme temps que toutes les autres contributions de la sépulture mentionnée. L’analyse de tous les objets, 4 l'exception де la fibule, nous renvoie 4 la fin du 1Ve ou au début du Ше siécle, detation dont certains cercles scientifiques avaient des doutes.
Il est cependant clair que la fibule appartient 4 un temps assez plus tardif. En vérifiant toutes les données relatives a cartothéque du Musée national et Institut pour la protection des monuments de la culture a Ohrid, de méme que le journal tenu sur le terrain par Vasil Lahtov qui est gardé dans |’établissement mentionné, , оп peut conclure que cette fibule n’a pas été découverte dans la tombe пд0 3, mais quelle a été offerte au Musée et qu’elle provient d’une localité inconnue. La confusion aurait été due a la découverte d’un fragment du méme type de fubule dans les couches supérieures de la fosse A ott on a découvert plus tard la sépulture a squelette n° 3.
Dans le Linhid1 II - III, Vasil Lahtov a publié également trois autres exemplaires de ce type de fibule 4 ressort de quatre spires et corde interne, avec un pied plat qui se termine par un bouton et qui est percé a un endroit. Du point де vue morphologique, cette fibule se rattache au type Jezerine et au type Gorica, malgré les différences. Premiérement, l’arc a une partie, a la différence de l’élargissement en forme de manchette chez Jezerine ou de la coupure circulaire de l’arc chez Gorica. Les fibules de Trebenisko Kale, trouvées dans les fosses A, E et dans la tombe пд0 6, de méme que celle de la tombe n” 3 ou plus précisément d’une localité inconnue, ont un arc avec une cOte étroite sur le dos et une coupure de triangle obtus (T. II, 2 à 5). Sur la surface, à gauche et à droite de la côte, sont gravées des lignes peu profondes. Nous trouvons des analogies pour ces exemplaires en Albanie (Selce, Irmaj, Germen), plus rarement en Bosnie (dans la nécropole prés de Jezerine). D’autre part, on ne distingue qu’une fibule de Trebeni3ko Kale en tant que type Jezerine qui est analogue a l’exemplaire de Lissos (T. II,1). Les trouvalles d’Albanie sont datées des Пе et Ier siécles. П ne faut pas cependant accepter la datation de ce type de fibules dans le contexte du type Jezerine a cause de leurs caractéristiques manifestes bas-laténienne, ќе! le ressort avec corde interne qui est un élément qui apparait vers l'année 100 avant notre ете avec la fibule Nauheim, aprés quoi on définit les formes de La Téne finale. Dans les nombreuses études qui traitent les fibules de La Тепе finale et romaines précoces, on souligne les différences avec le type Jezerine et Gorica et on reléve les exemplaires locaux dans les nécropoles dalmates. Je constate que les fibules du centre @Ohrid. ‘Trebeniste et celles d’Albanie témoignent de l’existence d’une variante sud-adriatique. Les découvertes et les recherches a venir de ce type et de cette variante de fibules de La Téne finale ou romaines précoces nous aideront a définir une chronologie plus précise et A découvrir un centre de production