Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 111–118

Наоди од Кнежје

Археолошкиот локалитет „Градиште“, с.КНехје, кај Св.Николе веќе е одбележан во стручната литература. Се работи за голема укрепена населба од крајот на праисторијата и раноантичкото време. Површината на оваа населба изнесува близу 20 ха. Сите индиции узкажвуаат на можноста тука да се наоѓал пајонскиот град Билазора.1

Овој локалитет е постојано загрозуван. Северната третина од населбата е изрушена од г.п. „Пелагонија“ кое од ова место црпи градежен материјал (чакал и песок). На останатиот дел од локалитет селаните од Кнежје постојано копаат во потрага по обработен камен, големи питоси, камени авани и други предмети. И нестручно лице при посетата на селото Кнежје ќе се изненади од големиот број на раноантички питоси и големи камени авани, мелници, корита и други предмети што се чуваат по селските дворишта и визбите. Исто така и стотина обработени камени блокови, воидани се во бројни селски куќи, црквата и црквената ограда. Сите тие се извадени претежно од западниот бедем и најгорната станбена тераса на старата населба.

Извесен број на подвижни археолошки наоди од Кнежје се прибрани во музејската збирка во Св.Николе, како и археолошкиот оддел на Музејот на Македонија во Скопје.

На ова место ќе прикажеме група наоди од Кнежје откупени во 1985 година за споменатиот музеј во Скопје. Според кажувањата на наоѓачот и нашата повторна проверка на теренот, тие биле најдени во еден помал питос. Питосот бил ископан на работ на источната поројна бразда, близу до ј/и периферијата на населбата, значи во населбата (види план сл. 1). Бил вкопан плитко под денешната површина на почвата, бидејќи силната ерозија ги однела културните слоеви од тој дел на населбата. Во него се најдени шест железни предмети и пет керамички садови што овде ги прикажуваме (сл. 2): 1. Инв.бр. 2411, голема игла за шиење, искована е од железо, со правоаголен пресек. На најширокиот крај се наоѓа издолжена дупка за конец. Долга е 200 MM, најголема ширина 10 мм, дебела до 4 мм (cm. 3).

2. Инв.бр. 2421, мал нож, искован од добро железо. Сечилото на предниот крај е изразито повиено надолу, а острицата е од внатрешната (конкавна) страна. Рачката е искована во вид на трн, на кој била набиена држалка од органска материја. При чистењето краевите се откршени. Зачуваната должина изнесува 105 мм, максималната ширина 21 мм, а дебелината 3 мм (си. 4). 4. Wne.6p. 2420. долг и тесен железен нож - сор. Сечилото во горната

Сл. 1 Градиште, Кнежја, план на населбата Ph. 1 GradiSte, KneZje, plan de l’agglomération
Сл. 1 Градиште, Кнежја, план на населбата Ph. 1 GradiSte, KneZje, plan de l’agglomération
Сл. 2 Градиште, Кнежје, група керамички и метални наоди Ph. 2 Gradište, Knežje, groupes de trouvailles en céramique et en métal
Сл. 2 Градиште, Кнежје, група керамички и метални наоди Ph. 2 Gradište, Knežje, groupes de trouvailles en céramique et en métal

Сл. 3 Железна игла за шиење Ph. 3 Aiguille a coudre en fer

половина е лачно свиткано надолу, а остриџата е оформена од внатрешната (конкавна) страна. Долниот крај продолжува во долг плоснат три. на кој била набиена држалка од органска материја. Целиот предмет е убаво искован. Зачуваната должина изнесува 256 мм. најголемата зачувана ширина 15 MM, а дебелината 4 мм (ел. 5).

6. Инв.бр. 2417, делови од железно ребро за капија од боев нож, повиено. Зачувано е во фрагменти.

Сите горе наведени предмети по изведената конзервација добиле изразито намалени димензии. Ph. 4, 6, 7 Couteaux де fer; Ph. 5 . Couteau de fer - faucille

Cn. 4, 6, 7 Железни ножеви; Сл. 5 Железен нож-сор
Сл. 4, 6, 7 Железни ножеви; Сл. 5 Железен нож-сор

Покрај гореопишаните железни, откупени се и пет керамички садови: 1. Инв.бр. 2414, керамички сад - кантарос со водорамно извлечени „рогчиња“ над држалките. Ногата е профилирана и звонеста. На рамото — има траги од грнчарско колце. Глината е бледо-керамидно печена. Боен е со светлокафеав фирнис кој на места преминува од светлокафеав до црн (однадвор и внатре). Од двете страни на рамото врежан е графитот АІ. Делумно оштетен на венецот, реставриран. Висина 110 мм (сл: 8). Инв.бр. 2415, Керамичен сад - кантарос, со форма идентична на претходниот. Работен е исто така на грнчарско колце. Глината е сиво-окер печена. Боен е со разреден и мат, темнокафеав фирнис (дел од мевот и ногата се посветли). Незнатно оштетен на венецот и држалката, реставриран. Висина 110 мм (сл. 9 Инв.бр. 2416, Керамичен сад – ојнохоа. Остро е профилиран, а држалката знатно го надвисува проширениот венец. Работен е на грнчарско колце. Глината е сиво-окер печена. Боен е со равреден кафеав фирнис, кој по чистењето во голем дел е симнат. Висина 107 мм, со држалката 131 мм (ел. И обр. 2412, Керамичен сад - ехинус паничка, работена на гринчарско колце. 10 Глината е сиво-окер печена. Ногата долу е рамна, а венецот вовлечен. Била боена со сосем разблажен фирнис, кој при чистењето е делумно симнат. Висина 40 мм. пречник 106 мм (сл. 11). Инв.бр. 2413, Керамички сад - лонче со една вертикална држалка. Работен е со проста рака. Има дебели зидови, нееднакакво печени од сивокафеава до сивоцрна боја. Држалката го надвисува венецот, има овален пресек и е неправилно моделирана. На венецот, од двете страни на држалката извлечени се украсни запци. При ископот делумно скршен; реставриран. Висина 82 мм, (со држалката 108 мм), пречник на венецот 120 мм (сл. 12).

АНАЛИЗА НА НАОДИТЕ

Предметите за кои тука станува збор претставуваат еден затворен наод. Напред кажавме дека се најдени во еден помал питос откриен во рамките на населбата, односно во просторот обграден со бедеми. Предметите не носат

Сл. 8 траат сад-контарос Ph. 8 Vese de céramique — canthare
Сл. 8 траат сад-контарос Ph. 8 Vese de céramique — canthare
Сл. 9 Кантарос; Сл. 10 Ојнохоа; Сл. 11 Ехинус паничка; Сл. 12 Чашка Ph. 9 Canthare; Ph. 10 Oenochoé; Ph. 11. Plat échinus; Ph. 12. Bol
Сл. 9 Кантарос; Сл. 10 Ојнохоа; Сл. 11 Ехинус паничка; Сл. 12 Чашка Ph. 9 Canthare; Ph. 10 Oenochoé; Ph. 11. Plat échinus; Ph. 12. Bol

траги од употреба. По својата изработка спаѓаат во поквалитетни производи, кои како вреден имот биле од нивниот сопственик скриени. Фактот дека не биле едноставно закопани в земја туку депонирани во заклопен питос, зборува во прилог на ова наше мислење. Железните ножеви претставуваат особено квалитетни прозводи кои имале и соодветна материјална вредност. За типолошкото и временско определување на овој наод ни помагаат пред се керамичките садови. Кантаросите од овој тип се добро позната форма како во целиот грчки свет така и на нашите наоѓалишта од ранохеленистичкиот период. Тоа е всушност основна форма на кантароси од тоа време кај нас. Истото важи и за ехинус паничките. Поретка е формата на малата ојнохоа. Тргнувајќи од стандардното техничко ниво на изработка на садовите, без претензии на нивно луксузно украсување, може веднаш да се заклучи дека садовите претставуваат домашна локална изработка. За домашна изработка зборува и слабиот квалитет на фирнисот, доста разречен, со слаб сјај. И двете наведени особености остро ги издвојуваат нашите керамички садови од неспоредиво поквалитетните грчки вази што во ограничен број се појавуваат и на нашите локалитети (Демир Капија, Марвинци, Неготино, Букри и др)“.2 Формата на овие кантароси е поразвиена од нивните претходници во класичниот период и упатува на ранохеленистичко време, од крајот на IV u раниот III век.3

Ехинус паничките кај нас не4 се определени со покусо време туку12 егзистираат низ целиот класичен и хеленистички период. Како очигледна потврда на ова служат бројните наоди од Марвинци кои пополнуваат време од IV-I век пред н.е.14

Железните ножеви немаат директни аналогии во нашите наоѓалишта и засега се осамен наод. Бидејќи се најдени во затворен наод со кантаросите, останува и нив да ги датираме во доцниот ГУ-ти или поверојатно раниот Ш век од ст.е. кога целото ова богатство било скриено во питос и закопано во земја.

Белешки

  1. MAA И.Микулчиќ, Убикација на Билазора, Годишен зборник на Ф.Ф. бр.28, Скопје 1976, 149-164. ↩
  2. В.Соколовска, Исар - Марвинци и Повардарјето во античко време, Скопје 1986, стр.41, сл.11а: стр.79, T.6, си.3; В.Битракова -- Грозданова, Споменици од хеленистичкиот период во ср Македонија, Скопје 1987, стр.40, T.I, сл.3; I.Mikulti¢é, Pelagonija и svetlosti arheoloskih nalaza, Ѕкорје 1966, str. 50, T.XIV, sl.i,h; За античкиот импорт од тоа време спореди Д.Вучковиќ-Тодоровиќ, Античка Демир Капија, Старинар XII, Београд 1961, стр 258-260, сл. 65. | ↩
  3. B.Sparkes and L.Talcott, Black and Plain Pottery of the 6,5. and 4. Centuries B.C. The Athenian Agora Vol.XII,Princeton, New Yersy 1970, Fig.7, No 700-721, P1.29, No 696-721, p.p.285-287, примероците од доцниот IV7 век се најблиски до нашите наоди. ↩
  4. В.Соколовска, Исар-Марвинци, 1986, стр,82, Т.28, сл.1 и 2. ↩
  5. GORICA MIKULČIĆ - Skopje ↩
  6. TROUVAILLES DE KNEZJE ↩
  7. (RESUME) ↩
  8. La localité archéologique appelée ,,GradiSte“, dans le village de KneZje, prés de Sveti Nikola, est une grande agglomération fortifié de la fin de la préhistoire et de la haute antiquité. Toutes les données signalent la possibilité que la ville péonienne de Bilazora se trouvait ici. ↩
  9. Des nombreuses trouvailles que Гоп exploiatait dans cette localité en 1985 le Musée de Macedonie a acheté quelques objets en fer et des vases en céramique qui font l’objet de ce rapport. Ces objets out été trouvés dans un petit tihos enterré prés du bout sud-est de l’agglomération. ↩
  10. Les objets en fer (cing couteaux et une aiguille a coudre) sont faits 4 un niveau technique trés élevé, de fer de bonne qualité et ils avaient certainement une valeur matérielle correspondante pour leur propriétaire. Dans le pithos il y avait aussi cing vases (deux canthares identiques, deux canthares identiques, deux bols et un plat éschinus) qui nous aident dans ce cas a déterminer toutes ces trouvailles du point de vue typologique et chronologique. Les canthares de ce type sont une forme bien connue tant dans le monde grec entier que dans nos localités de la haute période hellénistique. ↩
  11. Le niveau technique standard de l’exécution des vases, de méme que l’usage du vernis de mauvaise qualité parlent d’uen exécution locale, faite 4 la maison et les distingue sévérement des vases grecs de bonne qualité qui apparaissent aussi, dans un nombre limité, dar. nos localités (Demir Kapija, Marvinci, Negotino, Вики“ etc.). ↩
  12. La forme des canthares mentionnés est plus évoluée de celle de leurs prédécesseurs de la période calssique et nous renovie a la haute période hellénistique, soit a la fin di 1Ve et ги début du Ше siécle.+3 ↩
  13. Les plats échinus se rencontrent chez nous dans la période entre le 1Ve et le ler siécle avant notre ére, de quio témoignent les nomreuses trouvailles de la localité ,,Isar“, a Marvinci*.+4 ↩
  14. Инв.бр. 2419, голем боев нож, многу вешто и убаво искован. Листот на сечивото има триаголна форма и благо е повиен надолу. Острицата е формирана од долната (конкавна) страна. Листот на сечивото е долг 201 мм, широк до 44 мм, дебел до 1,5 мм. Широкиот лентес три, на кој била набиена држалка од органска материја, би требало да биде долг околу 10-ина см. а сега изнесува 32 мм (сл. 6). ↩
  15. Инв.бр. 2418, боев нож идентичен на претходниот, искован ца исто високо техничко ниво; трнот од држалката кој би требало да биде долг околу2 12 см, сега изнесува 55 мм (ел. 7). ↩