Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 93–102

Кантароси и скифоси од гробницата во Бразда

Во 1986 година беа започнати археолошки ископувања на монументалната владетелска гробница во с. Бразда, 10 км северно од центарот на Скопје. Гробницата лежи во северното подножје на ридот Градиште, на чиј врв се гледаат остатоци од раноантичка укрепена населба. Гробницата била вкопана под вертикалното чело на една варовничка карпа, која ја крепела и криела од една страна. Откопана е главната гробна комора, зидана од делкани блокови на травертин и сочувана во висина од преку 7 м, како и дел од пристапната рампа (дромос), долга околу2 30 м. Рампата и комората биле засипани со камен и земја, проследени со многу горетини и пепел, животински коски и керамика. Овие слоеви насип достигнуваат дебелина од преку 10 м.

Керамиката беше концентрирана во горните слоеви насип, претежно на длабочина од 1-4 м, а помалкубројна беше кон подното ниво на комората и рампата. Се забележува извесна типолошка разлика меѓу наодите од горните и долните слоеви. Во ископаните 1.800 м земја и камен издвоени се, идентификувани и статистички класифицирани 9.600 парчиња. од керамика. По чистењето и евиденцијата, истата е депонирана на самиот локалитет, а околу 1000 фрагменти пренекени се во Музејот на Македонија.

Нагласуваме дека е исклучена можноста оваа керамика да се слизнала низ падината на Градиште и се насобрала тука. Поблиската околина на гробницата е речиси стерилна, со наместа по некое парче како површински наод. Голем број ископани парчиња се поврзуваат меѓусебно во цели вази и нема сомнение дека тие на лице место биле кршени во погребниот ритуал.

Керамичкиот материјал може грубо да го поделиме на садови работени со проста рака (лонци, грнци, пехари на нога, чинии и др.) и на садови работени на грнчарско колце. Втората категорија, која опфаќа околу 70-75% од ископаниот материјал, се состои од малубројниот импорт и претежно од домашните производи. Во импортот ја ставаме керамидно печената керамика, боена делумно или целосно со фирнисе: амбалажни амфори, чинии, скифоси, кантароси и неколку затворени вази, сликани на меди ar оі страна.

На ова место ќе ги разгледаме најдените парчиња од кантареси и скифоси, чии форми можат добро да се датираат, а преку нив и самата гробница. Најпрвен кантаросите. Најдени се повеќе фрагменти кои припаѓаат на три вази: бр. 86-29, 86-31, -31 и 86-40. Првиот примерок има тенок и благо извисен венец, цилиндричен врат и мешесто тело, сликан провизорно со

Илустрација, стр. 94
Илустрација, стр. 95

T. 0 Бразда, Скопје, црвенофигурални и монохромни скифоси. T. II Brazda, Skopje, rotfigiirliche und shwarze Skyphoi T. Ш Бразда, Скопје, црвенофигурални и моногромни скифоси. —

Илустрација, стр. 96

разреден црно-кафеав фирнис. Во метопа е претставена стилизирана палмета, а пад и под неа низа вертикални цртички. Се работи очигледно за локална имитација на атички узор. Неколку парчиња од рачки, горе лачно свиткани може да му припаѓале на овој пехар. Формата укажува на истекот на 3 век пред н.е.

Другите два примероци имаат иста форма на венец, висок цилиндричен врат и сосем стеснето, одвај нагласено тело. Боени се со црн фирнис.

Сликаниот мотив се состои од метопи, составени од водорамни ленти. На нив се редат: низа од заби (упростена кима), маслинова гранка, низа од ромбови со точка во центарот, пак маслинова гранка и низа вертикални цртички. Маслиновите гранки и ромбовите изведени се со цврста и сјајна бела боја, секундарно нанесена во дебел слој врз фирнисот. На другиот кантарос метопата содржи низа од заби, црна лента со чешлест мотив изведен со бела боја, низа од вертикални цртички и на крај маслинова гранка, сликана со бела боја.

Двата кантароси спаѓаат во добро познатата и специфична група на тнр. Сент Валентин вази, најдени и во нашата Демир Капија.3 Продукцијата на овие квалитетни пехари била ограничена количински и временски. Датирани се прецизно во последните две децении на 3 век. Подоцнежни имитации не се познати.

Кон нашите кантароси припаѓаат и неколку лентести рачки, горе лачно свиткани.

Интересно е да истакнеме дека меѓу ископаната керамика од Бразда речиси и нема домашни, сиво печени имитации на кантароси. Во ова време, се чини, кантаросите се уште не станале популарни во овие краишта, за разлика од подоцнежната форма со рожесто извлечени водорамни додатоци на горниот крај на рачките и со масивен, широк венец однадвор профилиран. Оваа помлада форма добро е4 позната од низа македонски: локалитети, а егзистирала во текот на полниот и доцниот 4 век, па и подоцна. Во грчкиот свет се појавува околу 470-460 год. ст. е.“, меѓутоа во наодите во Бразда не е застапена ниту со еден примерок. Ова е значаен момент за датирањето на гробницата.

Меѓу ископаниот материјал има парчиња од околу 100 скифоси што зборува за омиленоста на оваа форма на ова подрачје. Тоа се претежно домашни производи, сиво печени. Украсени се однадвор само со мазнење " (избор на T. V) или со графитирање и мазнење (избор на T. IV), очигледно како имитација на црнофирнисованите грчки вази. Формата е во основа иста, со бројни варијанти и вариетети. Постарите елементи, како на пр. вертикалниот венец, малата полукружна рачка и благо конусното тело со широко дно, се сосем ретки (бр. 35 на Т. V, 30 и 33 на Т. IV). Доминираат мали крушколики примероци со надвор извиен венец, нагласен мев и тесна нога, што се одлики на атичката котиле од првата половина на 4 век.5 Помал број од нашите скифоси имаат ниска прстенеста нога а најчесто зарамнето и дебело плочесто дно.

Меѓу нашите наоди има и парчиња од околу 30 скифоси керамидно печени, што го земаме како основно обележје на грчката керамика. Тука има атички импорт како и локални имитации. Боени се сите со фирнис. Фирнисот многу варира како по квалитет така и по боја - од сјаен црн фирнис со метален одблесок (бр. 86-38, -41, -55, 46, 47), преку густа црна маса (бр. 86-30, 33, 97, 80) до варијанти на разреден сиво-цри премаз без сјај (бр. 86-35, 70, 74,

Т. 1V Бразда, Скопје, сиво печени и графитирани скифоси. T. IV Brazda, Skopje, grau gebrannte Skyphoi
Т. 1V Бразда, Скопје, сиво печени и графитирани скифоси. T. IV Brazda, Skopje, grau gebrannte Skyphoi
T. У Бразда, Скопје, сиво печени, мазнети скифоси (избор).
T. У Бразда, Скопје, сиво печени, мазнети скифоси (избор).

T. Y Brazda, Skopje, grau gebrannte und geglatterte Skyphoi 77, 79, 88, 352) или поквалитетен и мрсен. жолто-кафеав фирнис, разреден и нанесен со нееднаква густина на садот (бр. 86-57, 36, 38, 48, 50, 49, 78,6 99, 350,

Формата на нашите керамидно печени скифоси ни ги дава следните податоци. Неколку примероци имаат речиси вертикален венец и конусно тело со широко дно, одлики типични за 5 век (бр. 86-35, -55, 36.4748, 78)“. Сите останати примероци имаат изразито извиен венец, крушколико тело и стеснета или сосем тесна нога, обележја на атичката котиле од раниот 4 веки подоцна.7

Дел од наведените скифоси се монохромно боени, а други украсени со

сликани мотиви. Се јавуваат вообичаените палмети - широколисни или сосем стилизирани и со голем број тесни листови, врамени и придружени со висока еднолисна волута од страна (бр. 86-30, -35, -41, -55, -57, 46, 48, 50, 78, 79). На вазата бр. 86-30 сочувани се и делови од две машки стоечки фигури. Овие мотиви вообичаени се во хеленскиот свет низ првата половина на 4 век. Кај нас се најдени повеќе примероци во Демир Капија и Марвинци,8 исто и во Кршевица кај Бујановац, 60 км с/а од Скопје.9

Брајан Мекдоналд се позабавил со проблемот на ширењето на атичката керамика низ Медитеран и Понт. Сумирајќи се она што досега е откриено, извлечени се нови, интересни констатации. Атичките вази од доцниот 6 и 5 век ретко се наоѓаат надвор од Атика и делот на Егеја. Меѓутоа оваа ситуација коренито се изменила на крајот на Пелопонеските војни, во последната деценија од 5 век ст.е. Сосем исцрпена и економски уништена, Атина се обидела на нов начин да си ја поврати силата. Пред се требало да се освојат нови пазарни простори и да се осигура безбедна трговија во нив. Со таа цел илјадници атински занаетчии ја напуштиле татковината и се преселила во нови колонии и емпории. На македонската почва така израснале Олинт и обновениот Амфипол, а со право се помислува и на населувањето во пајонската Стенаи, денешна Демир Капија.10 Познати се повеќе примери на вакво оддалечување од морскиот брег и населување во внатрешноста.

Во прекуморските колонии започнува масовна продукција на атичка керамика: мали ефтини вази со упростени и едноставни украси, од локална глина, со слаб фирнис. Се губат дотогашните скапи големи вази, работени од прочуени мајстори и сликани и потпишувани од познати уметници. Меѓу последните ателјеа спаѓа и она на Меидиас од каде што една хидрија стасала и во нашата Демир Капија"“.11

Скопскиот регион досега беше сосема слабо истражуван во овој поглед. Меѓутоа низа наоди, ископани или случајно откриени на населбите на „Кале“, Скопје, „Исар“ кај Студеничани и „Градиште“ кај Бразда, како и оние од спомнатата Кршевица фрлаат сосем нова светлина на овој проблем. Јасно е веќе дека и тука постоела силна продукција на хеленизирана керамика па и на

сликаните вази по атички узор. Владетелската гробница во Бразда му дава на она прашање јасна политичка позадина. Останува со натамошните истражувања да се утврди дали само рударството (олово-сребро, железо и др.) било основен мотив на интересот на Атињаните за овие краишта.

На крајот ќе потсетиме дека меѓу сите македонски наоѓалишта најдобро е истражен градот Олинт. Долгогодишните и многу обемни ископувања на Американската школа под водство на Дејвид М. Робинсон преточени се во 13- томна публикација; која ни служи како основа за компарирање со останатите наоди. Олинт бил целосно разурнат од кралот Филип И во 347 година ст.е. и животот во него изгаснал засекогаш. Затоа наодите од Олинт имаат особена хронолошка вредност за нашите предхеленистички наоди, а тука спаѓа и гробницата во Бразда. Нашата типологија и хронологија се потпира врз наодите од Олинт. :

" Д. Вучковиќ - Тодоровиќ, н.д., 246, сл.30

Белешки

  1. Овие истражувања одбележени се само во Археолошки преглед бр.28, Љубљана 1989. Г. Микулиќ, Бразда, Владетелска гробница, и во соопштенијетоа на В. Соколовска на 13. Конгрес на садј во Блед, 1988 (необјавено). ↩
  2. D. M. Robinson, Excavations at Olynthus, Part HIII, Baltimore 1950, 274 ↩
  3. Д. Вучковић – Тодоровић, Античка Демир Калија, Старинар Н.С.12, Београд 1961, 246, сл.32 и наведената литература. ↩
  4. Robinson, op.cit., 275. ↩
  5. Истиот, 308-312, Pl. 126-199. ↩
  6. Истиот, 302-307. ↩
  7. Истиот, 308-311, Pl. 200-203. ↩
  8. Д. Вучковић – Тодоровић, н.д., 251-252, сл. 49-50; В. Соколовска, Исар – Марвинци, Скопје 1986,78, Т.5, 8, 56. ↩
  9. И. Микулић – М.Јовановић, Хеленистички опидум у Крушевици код Врања, Врањски гласник књ. IV, 1968, 361-365, Т.2, 7, 8, 10, 12. ↩
  10. B.R.Macdonald, The Emigration of Potters from Athens in the Late Fifth Century B.C. and its Effect on the Attic Pottery Industry, AJA Vol. 85, Washington 1981, 159-168. ↩
  11. Д. Вучковић – Тодоровић, н.д., 246, сл.30 Die Kantharoi stellen eine ganz seltene Form in Brasda dar. Die Exemplaren Nr. 86-31, -32 und -40 (Taf.I) gehéren der bekannten attischen Gruppe der sog. .Saint-Valentine* - Vasen, vom Ende des 5. Jhs. Das dritte Stiick (Nr. 86-29, Taf.I) stellt dagegen eine billige lokale Nachahmung attischer Kantharoi des friihen 4. Jh. vor Chr. : : ↩

Zusammenfassung

Kantharoi und Ckyphoi aus der Herrschersgruft in Brasda

(ZUSAMMENFASSUNG)

Im Bericht iiber die Ausgrabungen der Herrschersgruft in Brasda bei Skopje, in demselben Heft (von I. Mikulti¢ und Y. Sokolovyska, 5. vorne) sind im kiirzesten auch die Keramikfunde erwahnt worden. Es handelt sich um 10.000 ausgegrabenen Bruchstiicken, die grésstenteils auf der Drehscheibe gemacht und grau gebrannt sind. Sie wiederholen die griechischen Formen der klassischen Zeit: Hydrien, Amphoren, Oenochoen, Skyphoi, Kantharoi, Schiisseln u.a.

Solche Funde sind von nahe ein hundert Fundstitten im Bereiche des Axius-Laufes und seiner Nebenfliisse gut bekannt und sie stellen gute Zeugnisse fiir das Hellenisieren des breiten paonischen Landes dar. :

Unter der Keramik von Brasda kommt auch eine Anzahl von rétlich gebrannten. bemalten rotfigurigen und monochromen Vasen vor, die wir ais Import und auch als lokale Nachahmung attischer Keramik vom Ende des 5. und dem friihen 4.Jh. vor Chr. erklaren kénnen. In diesem Beilag sind nur zwei Formen dargestellt, die man gut datieren kann.

2. Die Skyphoi sind in grosser Anzahl gefunden worden. Sie kommen11 in verschiedenen Varianten von Form und Grésse, technischer Herstellung und - Dekoration vor und unter ihnen kann man kein gutes Importstiick finden. Um 30 rétlich gebrannten Vasen sind mit Firnis bemali und ihre Farbe und Dichte des Firnises variert stark ab: von dichtem schwarzen mit Metalglanz, oder ohne Glanz bis zur verschlichteten grau-schwarzen oder fetten gelblich-braunen Farbe die in verschiedener Dichte angestrichen wurde. Als Bildmotiv2 kommen nur grosse, provisorisch bemaite Palmetten vor und nur an einem Exemplar auch Menschendarstellungen (Nr. 86-30). !

Auch monochrome schwarz firnisierte Vasen kommen vor (Taf. I-III). Alle Merkmiie unserer Skyphoi gehéren haupsachlich der ersten Halfte des 4. Jh. vor Chr.

Die Aussenseite der grau gebrannten Vasen ist durh Graphitschwarzung und Glattung (Taf.iV) oder nur Glattung (Taf.V) dekoriert worden.