Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 227–231
Случаен наод на скелет од железно време во Скопје - антрополошка анализа
СЛУЧАЕН НАОД НА СКЕЛЕТ ОД ЖЕЛЕЗНО ВРЕМЕ ВО СКОПЈЕ - АНТРОПОЛОШКА АНАЛИЗА
Во 1989 год. со копање на јама за вар во населбата Ѓорче Петров (улица Мечкин Камен бр. 9) во Скопје случајно е откриена масивна гробна циста. Во гробот е откриен добро зачуван скелет на возрасна индивидуа. Врз основа на гробниот прилог-кантаровиден, темносиво печен сад, Г обот е датиран во постарото железно време, поточно во 6 век пред н.е.1 Повеќе вакви гробови се пронајдени и уништени при комунални работи во непосредната околина. На овој простор се простирала поголема некропола од железното време.
Иако поединечен, новооткрисниот скелет претставува значаен наод со оглед на тоа што ќе го прошири нашето познавање за населението од железно време.
АНТРОПОЛОШКИ КАРАКТЕРИСТИКИ НА СКЕЛЕТОТ. Скелетот е добро зачуван но е некомплетен. Од фацијалниот дел се зачувани само левата зигоматична коска и мандибулата. Неврокраниумот е делумно реконструиран.
Полот, одреден по методата на Acsadi-Neméskeri (1970)?2 е женски. Половите карактеристики се добро изразени (-1.31), особено на посткранијалниот скелет. Според степенот на облитерација на кранијалните сутури и компактноста на спонгиозата во caput femoris et Битен (Acsadi-Neméskeri 1970)33 индивидуалната старост се движи помеѓу 40 и 50 години.
Мо Agel aga карактеристики на скелетот се одредени по Магtin-Saller (1957,4 1959). Черепот е на долната граница на ултрабрахикранија, хипсикран, тапеинокран, стенометоп на граница со метриометопија (Табела 1). Во латералната проекција е краток и висок со благо закосено чело, умерена глабела (Вгоса 2), краток и лачен кранијален свод. Окципутот е висок и рамен (планокципитален). Вертикалната норма има форма на сфероид, окципиталната на потковица (Табела 1). Мандибулата е долихостеномандибуларна со благо заоблена, висока и рамна брада.
Посткранијалниот скелет е мошне грацилен. Фемурите се платимерични, тибиите се еурикнемични. Коските на рацете се слабо асиметрични (8-5мм). Подолги се на десната страна (Табела 2).
Телесната височина, одредена преку најголемата должина на хумерите и фемурите (Martin No.1) преку таблицата на Bach (1965)“5 за женскиот пол изнесува 156-158 см (средно висока).
Поради ултрабрахикранијата и планокципиталијата овој скелет може Ph. 1. Pathological traces on the skeleton from Đorče Petrov (Skopje): a – kondil of the right humerous b) the first lumbal vertebra.
Од анатомските варијации (Berry-Berry/1967/, Brothwell6 /1981/)6 на черепот се констатирани интерсутурални коски во сутура ламбдоидеа, форамен паристале и супраорбитална инцизура на двете страни, мандибуларни канини со повеќе корени и тн. На фемурите постои трет трохантер.
Од патолошките траги (Ortner-Putschar7 /1985/) на скелетот се утврдени: мал остеом на фронталната коска (пречник 5мм); во текот на животот извадени се сите мандибуларни премолари и молари, интерпроксимален кариес на канините, јака хипоплазија и јако таложење на забен каменец.
Компактното коскено ткиво на меѓусебните допирни зглобни површини на хумерусот, радиусот и улната е оштетено (остеопоротично). Оштетените површини не се големи. Постојат на двете страни но посилни се на десниот лакт (сл. 1a), Причината е поверојатно регресивно-механичка отколку инфламаторна.
На посткранијалниот скелет се констатирани и слаби артритични промени (карличните зглобови), спондилоза на рбетот (особено на лумбалните пршлени) интервертебрална дископатија (последните вратни, грбни и особено јака на првите лумбални пршлени) ЛА 16).
HUMERUS
1. (најголема должина) 272-278
5. (најголем пречник на сред. на дијаф.) 21-20
6. (најмал пречник на сред. на дијафизата) 15-16
7. (најмал обем на дијафизата) 55-57
6:5 (индекс на попречниот пресек) 71.4-80.0
RADIUS
1. (најголема должина) 203-207
ULNA 1. (најголема должина) - - 222
ЕЕМОВ 1. (најголема должина) 386 - - 6. (сагит. пречник на сред. на дијафизата) 25 - - 7. (траневерз. пречник на сред. На дијафизата) 26 - - 8. (обем на средината на дијафизата) 82 - - 9. (горен сагит. пречник на дијафизата) 24-24 6:7 (indeks pilastrycus) 96.2 - - 10:9 (indeks platymericus) 80.0-82.8
TIBIA 1. ean должина) 320-320 8. (најголем пречник на сред. на дијафизата) 25-26 8a (Hajronem пречник во висина на фор. нутр.) 30-30 9. (најмал пречник на сред. на дијафизата 20-19 9a (трансверзален пречник во висина на фор. нут.) 23-23 9:8 (индекс на попречниот исечок на сред. на диј.) 80.0-73.1 9a:8a (indeks cnemicus) 76.7-76.7
FIBULA 1. (најголема должина) 309-305
За повеќето научници не е спорно дека скопската котлина од Ш век пред н.е. ја населувале Дарданците но за преддарданското население се изнесени повеќе мислења. Се претпоставува дека тоа би можеле да бидат Трибалите или Пајоните (Микулчиќ 1971, 1982;10 Соколовска 1986)“.
Поради тоа, овој скелет е спореден со група од 6 пајонски женски краниуми, која потекнува од две некрополи од Долното Повардарие (Сува Река и Дедели)11 и хронолошки е синхрона (VII и VI век пред н.е.). Трибалите ни се засега, антрополошки непознати.
Во однос на просечните вредности на линеарните кранијални мерки на Долноповардарската пајонска група, черепот од Скопје е пократок и поширок, повисок со пошироко чело и поширока мандибула (Табела 1). Но, разликите се мали или се вклопуваат во широчината на варијација на пајонската група. Ширинско-должинскиот индекс (8:1) е значително повисок. Значителна разлика постои и кај висинско-широчинските индекси (17:8 и 20:8). Долноповардарските краниуми се (просечно) метриокрани, скопскиот е тапеинокран.
(индеке на робустицитет) 20.2-20.5 грацилен, скоро педоморфен тип на средно високи, динарски, женски скелети. Тоа е основа за заклучок дека овој скелет му припаѓа (антрополошки) на пајонското население.
И морфометриски и биотиполошки скопскиот скелет е многу близок на долноповардарското, пајонско население. Му припаѓа на истиот мошне
3 Acsady—Neméskeri (O.C.)
8 Mikik Z. (1981): Stanje i problemi fizitke antropologije u Jugoslaviji. Posebna izdanja Centra za balkanološka ispitivanja ANU BiH, LIII, knj. 15, Sarajevo.
FANICA VELJANOVSKA - Skopje
The subject of this paper is a skeleton from the iron-age period ( 6 th century B. C. ) discovered during building activities in Skopje.
The skeleton belongs to a graceful woman 40 to 50 years old ultrabrahikran, hipsikran and stenothiphichl skull.
According to these characteristics we con attribute this skeleton to the dinar anthropologic type.
Compared with the 6 female skeletons from the lower Vardar paeonian group ( Dedeli and Suva Reka ) it shows similarities that allowed to be connected to the ( anthropologic ) paeonian population.
Белешки
- Увид и истражување на гробот изврши екипа од Музејот на Македонија (Ц. Крстевски, Д. Митревски и Ф. Вељановска). Хронолошката детерминација е на Д. Митревски. ↩
- Acsàdi G. – J. Nemèskeri (1970): History of Human Life Span and Mortality. Akademia Kiado, Budapest. ↩
- Acsàdy–Nemèskeri (O.C.) ↩
- Martin R. – K. Saller (1957, 1959): Lehrbuch der Anthropologie. Band I, II, Stuttgart. ↩
- Bach H. (1965): Zur Berechnung der Körperhöhe aus der langen Gliedmassenknochen weiblicher Skelette. Anthrop. Anz. 29. ↩
- Berry A.C.–R.J. Berry (1967): Epigenetic Variation in the Human Cranium. Jour. of Anathomy, 101, Cambridge. Brothwell D.R. (1981): Digging up Bones. London. ↩
- Orther J.D.-W.G.J. Putschar (1985): Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains. Smithsonian Institution Press, Washington. ↩
- Mikić Ž. (1981): Stanje i problemi fizičke antropologije u Jugoslaviji. Posebna izdanja Centra za balkanološka ispitivanja ANU BiH, LIII, knj. 15, Sarajevo. ↩
- Штефанчич М. (1985): Илирските скелети од гробовите „Три Чељусти“ кај Требеништа. Во: Кузман П.: Три чељусти и Вртуљка, Требеништа, 1972, Охрид. ↩
- Микулчиќ И. (1971): Кон проблемот на предримското население во скопската котлина, Историја VII-2, Скопје; Микулчиќ И. (1982): Скопје со околните тврдини, Македонска книга, Скопје. Соколовска В. (1986): Исар-Марвинци и Повардарието во античко време, Посебно издание I, Музеј на Македонија, Скопје. ↩
- Скелетната група од 6 женски пајонски краниуми се состои од: 1 краниум од Сува Река-Гевгелија (истражувања 1975-1979)/Микиќ 1981(О.С)/, еден краниум од истиот локалитет (истражувања 1988г.) и 4 краниуми од Дедели-Валандово ((1977-1986г.). Вредностите се од магистерскиот труд на авторот на текстот (необјавено). ↩
Zusammenfassung
A Chance Find of a Skeleton from the Iron-Age Period in Skopje - Antropologic Analysis