Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 181–191

Доцноантичка градба од Задна Река - Прилепско

Локалитетот Задна Река - Грмајте се наоѓа во околу 1.5 км североисточно од селото Витолиште на благите терасести падини, од двете страни на Задна Река, притока на реката Бутурица која се влива во Црна Река. Овој локалитет е познат од порано и за него наоѓаме податоци кај повеќе автори од постаро и поново време.1 ;

При посетата на локалитетот во 1983 година, беше констатирано дека Задна Река го руши левиот брег на локалитетот, при што паѓаат цели гробни конструкции, па беше преземена акција за спасување на некрополата со заштитни археолошки истражувања.

Од керамичките фрагменти најдени во рушената земја, се констатира дека се работи за некропола од доцноантичкиот период. Заштитните археолошки истражувања отпочнаа истата година со тоа што најнапред беше истражен најзагрозениот дел, непосредно крај срушениот брег од левиот брег на Задна Река. Со овие истражувања се констатира дека покрај неколкуте гробови од доцноантичкиот период, тука била некропола и од средновековниот период, при што доаѓа до испреплетување на гробовите и најверојатно до уништување на одделни гробови од доцноантичкиот период при укопувањето на средновековните гробови, за чии гробни конструкции се користени плочите и камењето од доцноантичките гробови.

Доцноантичките гробови се откриени во крајниот дел, непосредно крај левиот брег на Задна Река и тоа гробовите 10 и 15 кои се детски а гробот бр. 4 претставува солидно направена гробна циста.2

Во гробот бр. 10 во пределот на черепот најдени беа чифт обетки од бронзена жица со кружен просек, со по еден копец на долниот крај и отворени краишта за навирање во увото со дијаметар 2,1 см и 24 зрна од ѓердан во пределот на градите, од кои 18 стаклена паста со различни форми и бои и 6 направени од коска (сл. 1). Накитот од детскиот гроб бр. 10 е чест прилог во гробовите од доцноантичките некрополи, а идентични на нашите најдени се во гроб бр. 22 на некрополата Голем Град - Преспа.3 Временски овој гроб а веројатно и претходните два, би можеле да ги ставиме во последните децении на IV век.

Во останатиот истражен простор се откриени уште 12 гроба кои му припаѓаат на средновековниот период а лежат на иста рамнина и се испреплетуваат со доцноантичките.

Откако беше констатирано дека покрај доцноантичките гробови на овој локалитет има и средновековни, во наредните неколку години се работеше на откривањето на средновековната некропола и тоа тргнувајќи од крајбрежциот дел сондите се “ !реа кон исток, запад и југ. Така, следејќи ја средновековната пекрог ла почнаа да се откриваат и делови од ЅНОВН, зидани во камен и кал кои спојувајќи се помеѓу себе формираа голем објект со повеќе простории (сл. 2). Сите овие зидови се зидани во иста техника од локален речен камен поврзани со кал, при што паѓа в очи лошата техника на поврзување помеѓу зидовите, како и големите отклони на одделни зидови. Напоменуваме дека на повеќето од зидовите се затекнати само долните партии од нив, односно само делови од темелите од кои се зачувани само по 2 до 3 реда од камен. 3a нивната лоша зачуваност основна причина е секако лошиот начин на зидање и лошото врзивно средство, калта, која е исклучиво присутна во сите зидови, извонредно рустичниот начин на зидање на самоуките зидари а секако и нарушувањата кои настанале при дополнителните укопи на средновековните гробови, кои на места лежат врз самите зидови а на места ги сечат зидовите (сл. 3).

Сл. 1 Гроб 10, ѓердан од стаклена паста и коска, чифт бронзени1 обетки i Tombe 10, un collier de pate de verre et d’or, une paire de boucles d’oreilles en bronze
Сл. 1 Гроб 10, ѓердан од стаклена паста и коска, чифт бронзени1 обетки i Tombe 10, un collier de pate de verre et d’or, une paire de boucles d’oreilles en bronze

Станбениот објект бил покриен со дрвена покривна конструкција врз која биле поставени покривни тегули и имбрекси и најверојатно страдал во пожар, зошто при ископувањата беа констатирани доста траги од изгорени дрвени греди и мноштво од искршени тегули и имбрекси. Подните конструкции кои биле од набиена земја, констатирани се токму на местата каде беа откриени паднатите греди и тегули од покривната конструкција, со исклучок на неколкуте простории каде е констатиран под од плочести камења а кои простории служеле за. вршење на занаетчиски работи, при што била употребувана вода, зошто од овие простории е откриен одводен канал направен од плочести камења, кој завршува во Задна Река.

Со досегашните истражувања изведени до 1989 година овој архитектонски објект е истражен и дефиниран од северната и западната страна, каде се откриени крајните зидови на објектот, додека од јужната и источната страна објектот не е дефиниран, затоа што тука зидовите влегуваат под јужниот и источниот профил на досега истражениот дел од локалитетот. При досегашните ископувања на овој локалитет се откриени 24 средновековни гробови, од кои 24 во границите на објектот а 20 надвор од него.

Сл. 2 лок. Задна река - Грмајте, основа на зидовите од камен и кал и дел од некрополата
Сл. 2 лок. Задна река - Грмајте, основа на зидовите од камен и кал и дел од некрополата

Ph. 2 Localité Zadna Beka - Сттаце, base aes murs en pierre et en boue et une partie de la nécropole

Сл. 3 Гроб 46 кој лежи врз зид од објектот Ph. 3 Tombe 46 qui repose sur un des murs de ГраБнаноп
Сл. 3 Гроб 46 кој лежи врз зид од објектот Ph. 3 Tombe 46 qui repose sur un des тирс de ГраБнаноп
Сл. 5 Керамички сад со цилиндрично тело Сл. 4 Доцноантички керамички садови Ph. 5 Vase en céramique Ph. 4 Vases еп céramique de Ja basse antiquité a corps cylindrique
Сл. 5 Керамички сад со цилиндрично тело Сл. 4 Доцноантички керамички садови Ph. 5 Vase en céramique Ph. 4 Vases еп céramique de Ja basse antiquité a corps cylindrique

Врз основа на останатите археолошки наоди откриени на овој локалитет, може да се констатира дека се работи за станбен објект во кого имало и простории кои служеле за извршување на занаетчиски и други стопански дејности.

Во откопаната земја, помеѓу зидовите на овој објект најприсутна беше керамиката која се следеше од површинскиот слој на земјата па се до здравицата, која на ова место е песокливо-жолтеникава земја помешана со ситен и крупен камен. Фрагменти, како и неколку цели садови се најдувани по целиот истражен простор, а повеќето од длабочина 0,60 м па се до здравицата која се појавува на длабочина од 1.20 до 1,50 м. Најголемиот дел од овие керамички фрагменти претставуваат локален производ од стандардни форми на поголеми и помали садови со 1 или 2 лентести држалки, со тенки 5идови и сива боја, типичен провинциски производ од полниот IV век присутен на повеќето доцноантички населби од тоа време.4

Повеќето примероци од оваа таканаречена керамика за кујнски потреби, имаат малку повре чено дно со помалку или повеќе нагласено централно задебелување (сл.5 4).5

Тука се присутни, многу поретко, фрагменти од чаши и шолји. со по една држалка, тенки зидови со сива или црвена боја, украсени под венецот со по едно задебелено и искосено ребро и ниски прстенести дина. секако производи донесени на ова подрачје нешто порано, од некоја поквалитетна работилница. Импорт за ова подрачје претставуваат и неколкуте фрагменти од плитки садови од доцноримска црвена керамика. украсени од внатрешната страна со жигосани геометриски орнаменти.6 Исто така на овој локалитет застапени се и фрагменти од плитки садови со сива боја, рамни или извлечени

Илустрација, стр. 185
Сл. 6 Печати од печена земја Ph. 6 Sceaux еп terre cuite
Сл. 6 Печати од печена земја Ph. 6 Sceaux еп terre cuite
Сл. 7 Питос in situ Ph. 7 Pithos in situ
Сл. 7 Питос in situ Ph. 7 Pithos in situ

КОН надворешната страна венци украсени со жигосани вегетативни орнаменти, керамика од типот на македонската сива тера сигилата.7

Како редок керамичен производ го издвојуваме фрагментираниот сад со цилиндрично тело, рамен венец и дно, 2 лентести држалки, украсен на телото со три зони од по пет плитко врежани кружни линии, со оранж боја и димензии: 45 x 13 x 15 см (сл. 5).

За постоењето на локална керамичка продуцкија во овој станбен објект зборуваат и откриените 3 печати за украсување на керамички садови. Печатите се направени од печена земја; двата помали имаат негатив од геометриски орнамент и тоа од двете свои страни, а третиот, поголем, носи негатив со мотиви на посложен геометриски орнамент (сл. 6). При откопувањето на просториите за живеење на овој објект откриени беа и неколку питоси од кои еден in situ (сл. 7), и неколку фрагментирани, од кои два се со уништени венци и делови на телото, вкопани непосредно крај 5идот крај кого стоеле. Дека тука биле правени доста питоси зборува и податокот што на овој локалитет се најдени многу фрагменти од питоси, венци, дна и повеќе од 20 капаци за питоси со разни димензии и форми на држалки, од кои повеќето се украсени со разни мотиви, изведени со прст од рака или пак со печати (сл. 8). Омилен мотив на жителите од овој објект, во времето на поодминатиот IV век, бил и крстот кој е присутен на еден фрагмент од венец и тело од питос, изведен пластично и украсен со густи и длабоки убоди. а пак на еден фрагментиран капак од питос, изведен е со плитко повлекување со прст од рака (сл. 9).

Од останатите керамички производи. покрај многуте земјени тегови со пирамидална, бубрежеста и други форми, вредно е да се истакие и присуството на земјени светилки, неколку фрагментирани и една цела, локален производ, карактеристичен за поодминатиот ју век.8 Големата продукција на производи од печена земја, цели и фрагментирани садови, питоси и капаци за нив, тегови со разни форми и големини, печати за украсување на керамички садови и др. сведочат за постоењето на локална, најверојатно и домашна керамичка работилница која била најпродуктивна во втората половина на IV век. Врз основа на поранешните рекогносцирања на овој дел од Мариово, познато беше дека на овој локалиет се најдувани доста парчиња од железна згура, па со тоа тукашната доцноантичка населба беше сигнирана како рударска.9 Со нашите заштитни ископувања истата претпоставка се потврди, зошто при ископувањата беа најдени огромен број парчиња од железна и бакарна згура. Ваквото присуство на згури во одделни простории, како и цели звршини покриени со зеленкаста изгорена земја, позеленети животински I UCKH кои стоеле околу, зборуваат за некаква топилничарска дејност во овој објект. Со досегашната работа печки за топење на метал не се откриени, меѓутоа големото присуство на згури, отпадоци, позеленет песок и др. зборуваат дека во склопот на овој станбен комплекс се обавувала и таква дејност. Со овогодишните истражувања во крајниот југоисточен дел на станбениот комплекс. непосредно крај зидот ца едиа просторија. откриен беше еден бронези одлив, со кружна форма, веројатно излиен во сад со благо овално дно (сл. 11). Овој одлив е покриен со зелена патина, тежок е 1,850 кгр. со дијаметар од 14 см висина 2 см. Најверојатно се работи за производ наменет за понатамошна обработка. како бронзена сировина. подготвена за финална обработка а разни предмети од бронза во некоја занаетска работилница. Присуството на руда која во себе содржи бакарни соединенија е потврдено во

Ph. 8 Couvercles de pithoi
Ph. 8 Couvercles de pithoi

ЈІ. и К. Кепески, Доцноантичка градба од Задна Река, мад 11, UDK 202/904, 1990 непосредна близина на овој локалитет,10 т.е. ВО атарот на селото Живово, кое се наоѓа на 2-3 км северно од нашиот локалитет. "9

Сл. 9 Фрагмент од питос и фрагментиран капак од питос со мотив на крст Ph. 9 Fragment де pithos et fragment Че couvercle de pithos avec le motif de croix
Сл. 9 Фрагмент од питос и фрагментиран капак од питос со мотив на крст Ph. 9 Fragment де pithos et fragment Че couvercle de pithos avec le motif de croix

Во прилог на ваквата дејност на жителите од овој локалитет зборуваат и многуте откриени парчиња од железна згура, наодите на алатки и предмети изработени од железо, како што се 2 сора (сл. 10), повеќе железни клинови со правоаголен пресек, правоаголни и полукружни глави, ножиња, железни длета и др. Од останатите метални предмети, најдени во и околу овој објект, внимание заслужува и пронајдениот дел од шипката на бронзено кантарче, по која се лизгал тегот, со квадратен пресек, назначени врежани мери на двете негови страни и конусен завршеток. Тука се најдени и фрагментирани бронзени игли со кружен пресек, бронзена мала пинцета, бронзено лиено 5вонче со конусна форма, фрагменти од фибули и др.

On целокупниот истражен простор на локалитетот, односно некрополата и делот од станбениот комплекс, најдени се вкупно 68 бронзени римски монети. Истакнуваме дека монетите се претежно најдени во станбениот простор и тоа во неговиот североисточен дел.

— Хронолошки гледано најстари се двете големи бронзи на императорот Антонин Пиј, па преку Елагабал, Филип постариот, Проб, доаѓаме до Валенс, кој најзастапен со 11 монети, а последниот владар кој е присутен на овој локалитет е Аркадиј. Повеќето од монетите му припаѓаат на ГУ век, кога веројатно оваа населба имала свој подем, живеејќи релативно мирен живот, скриена во мариовската висорамнина, настрана од сите патни правци и историски збиднувања, кои многу малку се одсликувале и чувствувале во оваа мала населба.

Присуството на монети од половината на П век, потврдуваат дека и во тој период постоела населба на овој локалитет и веројатно езистирала во. благосостојба во тоа мирно време, за што сведочи и надгробниот натис, откриен порано, посветен на ветеранот. Г. Домициј Белик, ветеран на Г-та легија на Минерва, кој бил демобилизиран и населен во околината на селото Витолиште, односно населбата на локалитетот Задна Река - Грмајте.11 Според тоа оваа населба егзистирала од почетокот на II век па преку Ш и 1V, до нејзиниот крај, кој според досегашните податоци од монетите и другите археолошки наоди треба да се бара негде во првите децении на У век, односно во време на владеење на императорот Аркадиј. Со ова не ја исклучуваме можноста за нејзиното понатамошно живеење, зашто со евентуалните понатамошни истражувања, нашите заклучоци можат да претрпат и измени во смисла на продолжување на векот на живеење на оваа населба. ОД досегашните истражувања произлегува дека со заштитната интервенција на доцноантичката некропола на локалитетот Задна Река — Грмајте дојдовме до откривање на средновековната некропола, за која до 1983 година не знаевме дека постоела на тоа место а секако и до сознанието дека во непосредна близина на некрополата мора да постоела и средновековна

Илустрација, стр. 189

населба. Работејќи потоа на средновековната некрпола откривме и дел од доцноантичката населба на тој локалитет, чиј поголем дел се протега на пространите тераси на исток и југ, што се потврдува со тоа што зидовите од делумно истражениот комплекс се протегаат кон тие две страни. Дека населбата се шири кон југ и исток потврдуваат и површинските наоди на керамичките фрагменти, фрагменти од тегули, имбрекси, парчиња од железна згура а на крајот и големите купови од градежен камен собрани крај меѓите од нивите.

Нашата претпоставка се дека со досегашните заштитни археолошки истражувања го откривме крајниот северозападен дел од населбата, зашто на неколку метра од него тече Задна Река и дека нејзиното јадро се најдува југоисточно од делот на истражениот станбен комплекс. Со натамошни систематски археолошки истражувања на оваа доцноантичка населба, најверојатно би се открила и средновековната населба која мора да е во непосредна близина на својата некропола, односно на подрачјето на некогашната доцноантичка населба.

LA CONSTRUCTION DE LA BASSE ANTIQUITE

A ZADNA REKA – GRMATJE

(RESUME)

Белешки

  1. Кацаров, Принос към археологията на Мариово, Македония кн. 10, София 1922, 6; Истиот, Археологически издирвания в Мариово и Прилепско, Зора но. 1377, София 14.01.1924; Б. Филов, Археологическите издирвания в Тракия и Македония през време на општоевропеиската воина 1916-1918 година, ИБАИ, Cocbus 1921-1922, 223: И Микулчиќ, Старото рударство кај Витолиште, Стремеж 7, Прилеп 1967, 46; A. Керамитчиев, за старото рударство на Мариово, Macedoniae acta archeologica , Прилеп, 1978, 114: M. Vulié, Archeologishe Karte von Jugoslavien, Blatt Prilep-Bitolj, Beograd, 1937, 49. ↩
  2. Л. Кепеска, К. Кепески, Двојна некрпоола Задна Река, Macedoniae acta archaeologica 10, Скопје, 1989, 218. ↩
  3. В. Битракова-Грозданова, Археолошките истражувања во Преспа во 1967/68 година, Масеԁоniae acta archaelogica 9, Скопје, 1988, 197. ↩
  4. ЕВ. Манева, за карактерот и времетраењето на источното, доцноантичко предградие од Хераклеја, Macedoniae acta archaeologica 9, Скопје, 1988, 182. ↩
  5. Ibid., 182. ↩
  6. Ibid., 182. ↩
  7. К. Кепески, Еден доцноантички гроб од село Старо Лагово - Прилепско, Macedoniae acta archaeologica 4, 1978, Прилеп, 155; Манева E., Ibid. 182. ↩
  8. ЅЕ., Манева Светилки од музејската збирка во Хераклеја, Зборник на трудови 4-5, Битола 1983/4, 51; Д.. Корачевиќ Состојбата на археолошките ископувања на античко Скупи, Macedoniae acta archaeologica 3, Прилеп, 1977, 167, 172. ↩
  9. А. Керамитчиев ор. cit., 144. ↩
  10. Податоците се добиени од инг. py. Миле Талески за што му се заблагодаруваме. ↩
  11. А. Керамитчиев ор. cit. 114. ↩
  12. Фотографиите ги изработи Д. Димески, а цртежите Б. Атанасоски. ↩
  13. LILJANA KEPESKA - Priiep KOSTADIN KEPESKI - Prilep ↩

Résumé

La construction de la basse Antiquite a Zadna Reka - Grmajte

Dans la période entre 1983 et 1986, des recherches archéologiques ont été entreprises en vue de protection dans la localité Zadna Reka - Grmatje qui se trouya a environ 1,5 km au nord-est du village de Vitoliste en Mariovo et lors desquelles ont été découvertes quelques tombes de la basse antiquité et 44 tombes du Moyen age. Lors des recherches de ces tombes, оп a découvert au sud, al’est et a Pouest de la rive gauche de Zadna Reka les murs d’un batiment, construits en pierre et en boue et qui, en se liant les uns aux autres, forment une habitation plus importante. Cette habitation n’a été définitivement découverte que du cOté nord et ouest, tandis que son cété sud et est n’est pas complétement étudié.

L’état actuel de lhabitation est assez mauvais et il est le résultat de la mauvaise qualité de la construction, de méme que de |’enterrement ultérieur des tombes médiévales qui a provoqué des endommagements considérables. On a découvert plusieurs piéces dont le sol était en terre battue; dans quelques-unes d’elles le sol, partiellement conservé, était en pierre aplatie — c’étaient des locaux ou оп exercait certains métiers, tels le forgeage, la fonte etc. Le grand nombre de machefers en fer et en cuivre, les résidus importants de déchéts de cuivre, de méme que le produit final - un morceau coulé en bronze pesant 1,850 kg et avec un diamétre de 14 cm - parlent de la production dans cette localité connue auparavant comme une agglomération miniére. De l’existence de l’agglomération parlent, 8 part la nécropole, les nombreuses trouvailles tels les vases en céramique et les fragments de vases, caractéristiques de la basse antiquité, de méme que trois sceaux pour la décoration des vases еп céramique qui fémoignent, a leur four de existence d’un atelier local de céramique dans cette agglomération. On a constaté également une production énorme de pithoi a dimensions diverses, des couvercles a pithoi décorés de divers ornements, de méme que plusieurs combinaisons de manches де couvercles, des poids a forme et 4 grandeur diverse, etc.

Il ne faut pas négliger non plus les trouvailles de métal, tels la piéce coulée en bronze brut, des faucilles de fer, des ciseaux, des clous, la partie d’une petite balance, une une pincette et une clochette de bronze qui témoignent d’une production solide de métaux.

Dans Vhabitation elle-méme, on a trouvé surtout un grand nombre de monnaies romaines en bronze, 68 piéces en tout, dont les plus anciennes sont les deux grands bronzes d’Antonin le Pieux. A part ces deux bronzes d’Antonin le Pieux, on a trouvé également des monnaies d’Elagabal, de Philippe ler, de Probus, de Valens et d’autres, y compris le dernier empereur romain Arcadius. La plupart de ces monnaies appartiennent au IVe siécle lorsque cette agglomération a probablement connu une ascension importante et qu ‘elle vivait une vie relativement tranquille, loin des principales voies de communication romaines.

Grace aux données fournies par les recherches de cette localité faites jusqt a présent, on peut constater qu’il existait la une agglomération au début méme du Ie siécle qui a vécu sa fin dans les premiéres décennies du Ve siécle. Cette constatation peut subir certaines corrections, 4 savoir un prolongement de la vie de lagglomération si les recherches systématiques a venir découvrent des données nouvelles qui parleraient en faveur de sa continuité.