Macedoniae acta archaeologica 14 (1995) · стр. 151–160

Прилог кон убикација на античкиот астибо

Според Tabula Peutingeriana (од крајот ua ЈУ век) први станици на патот Стоби - Пауталија се Астибо и Транупара1 (карта 1).

Во врска со убикацијата на античкиот Астибо искажани се повеќе мислења и претпоставки, засновани на наведената табула и другите историски и литературни извори, како и врз основа на материјалните остатоци присутни на теренот и другите наоди прибрани од а како случајни наоди или археолошки ископувања.

Според известувањето на Полиен (Ш век пред н.е. ) во реката Астибо е2 изведувано ритуално капење на пеонските кралеви како 4НН на нивното крунисување.

Прифатено е мислењето Брегалница да се идентификува со споменатата античка река Астибо.

Неколку векови подоцна името Астибо повторно се споменува, но сега како име на населба.

И. Венедиков го лоцира Астибо во подножјето на возвишението Ежово во близина на селото Чардаклија, што е неприфатливо бидејќи искажаното мислење не е засновано на позначајни археолошки остатоци и наоди.3

Ф. Папазоглу потпирајќи се на наодите од мермерната скулптурална пластика, најдена во Штип, укажува на можноста старата пајонска населба да се наоѓала кај Штип, но без назначена микро локација.4

Според Б. Алексова најновите археолошки истражувања во с. Крупиште лоцирано во близина на утоката на Злетовска река во Брегалница, даваат индиции за можна убикација на античкиот Астибо.5

Ова мислење го поткрепуваат следните елементи: откриена е моќна доцноантичка населба со четири сакрални објекти, меѓу кои и една катедрална базилика со пет апсиди, што во целост укажува дека овде била расположена населба од градски карактер:6 Во градежните конструкции на овие објекти вградени се сполии од постари антички градби.

На Споменатата Tabula Peutingeriana како прва станица на патот Стоби – Пауталуја (Ќустендил) – Сердика (Софија) назначена е Транупара а потоа Астибо. Милер извршил корекција на местата на станиците ставајќи го Астибо пред Транупара. што потполно одговара на денешноте растојание од 20 милји помеѓу Стоби и Штип.7

Како можна и во овој момент најприфатлива убикација, претставува стариот дел од денешниот град Штип. В. Санев го убицира Астибо на локацијата Crap Konak и со право констатира дека камената. претежно мермерна, скулптурална и архитектонско декоративна пластика најдена во Штип по своите уметнички квалитети и намена, има исклучиво градски карактер.8

Најсигурна индиција за неговата микро локација дава концентрацијата на археолошките наоди регистрирани во најголем дел во маалите Стар Konak, Горно Маало и Тузла. Теренот претставува централна позиција со широки видици кон коритата на реките Брегалница и Отиња. Градската9 населба го зафаќала и источното подножје на Исарот со најверојатно утврден пункт на највисокиот дел од возвишението, на просторот кајшто денес лежат остатоците од средновековната тврдина. Со заштитните археолошки истражувања на источната падина ua Исарот во близина ца црквата Св. Архангел Михаил, изведени 1974 год., констатирани се темели од римски објекти и керамичен материјал. Исто така со единствените сондажни истражувања во 1979 год. ua акрополниот дел од Исарот, во сондата до западното зидно платно откриени се остатоци од постар бедем.10 При повремените ископи за изградба или доградба на станбени објекти на источната падина на Исарот, меѓу другите наоди на ул. „4 Македонска бригада“ бр. 35 откриен е и фрагмент од мермерна античка скулптурална пластика. глава - дел од теме на римска скулптура (ел. 1). На истото место во 1962 год. бил откриен и уништен објект со мозаички подни површини.11 Обработени камени и мермерни блокови вградени се во зидните платина на средновековната тврдина. Камени и мермерни блокови констатирани се и по двориштата и куќите во Стар Конак и Горно Маало.

Карта 1 Македонија во Tabula Peutingeriana (храј На IV), исечок од факсимилот од вто издание на K. Miller (Die Peutingersche Tafel oder Wiltakarte des lastorius. Stuttgart, 1929)
Карта 1 Македонија во Tabula Peutingeriana (храј на IV), исечок од факсимилот од вто издание на K. Miller (Die Peutingersche Tafel oder Wiltakarte des lastorius. Stuttgart, 1929)
Илустрација, стр. 152

1. Carte 1. La Macédoine dans la Tabula Peutingeriana (fin du [Ve siécle). Coupure de fac-similé de la deuxiéme édition de K. Miller, Die Peutingersche Tafel oder Weltkarte des Castorius. - Stuttgart, 1929

Од позначајната скулптурална и архитектонско декоративна пластика која се наоѓа во Завод-Музеј Штип, Музејот на Македонија и Народниот музеј во Белград ќе ги одбележиме следните: статуа на Афродита, статуа на Нике-Атена, торза на гола Афродита, торза на војнички статуи, глава на Ереѕ, манка портретна глава, коњанички торзо, коринтски капител и фрагмент од масивна колона.12 Наведената скулптурална и архитектонско декоративна пластика веќе поодамна е позната на пошироката научната јавност. Кои маведепите наоди се придружува и повоконстатираниот фрагмент од мермерна скулптурална композиција на лавови (сл. 2).

Мермерниот капител обработен во раскошен коринтски стил (сл. 3) и фрагментот од колона (сл. 4), украсена со вертикални канелури карактеристични за времето на Хадријан иницираат постоење на храм посветен на едно од божествата од грчко-римскиот Пантеон. Некои од фрагментите од статуите на коњаници асоцираат на можна претстава на римска император13 .

Лоцирана е и градската некропола како и просторот - работилницата за изработка на мермерната пластика. На локацијата на ул. „29 Ноември“ бр. 23 со длабоки ископи уништени се неколку гробови од кои како гробен прилог зачуван е еден керамичен сад (сл. 6). На истото место констатирани се и голем број мермерни одломки. Врз основа на наведените елементи ја лоцираме градската некропола и просторот кај што е изработувана мермерната пластика.

Значајна потврда дека Астибо бил урбанизирана градска населба претставуваат и остатоците од римскиот аквадукт во месноста Ќемер (сл. 5).

Лачно засведениот аквадукт со три стопи ја премостувал реката Отиња и преку кермичка водоводна инсталација од изворите во месноста Сутлак преку Бело Брдо ја снабдувал населбата со вода.

Сл. 1 Глава - дел од теме на римска Сл. 2 Дел од скулитурална композиција со претста-
Сл. 1 Глава - дел од теме на римска Сл. 2 Дел од скулптурална композиција со претста-

скулптура

Ph, 2 Partie de la composition sculpturale avec une Ph 1 Téte - partie de cinciput Фипе

représentation de lions

sculpture romaine Особено значаен елемент за убикација на Астибо ца просторот што го зафаќа денешниот град Штип претставуваат резултатите од најновите теренски истражувања на локациите Клисура и Трговски центар кај што регистриравме експлоатација на рудни минерали преку хоризонтални галерии на ровови и јами.

Сл. 4 Фрагмент од масивна колона
Сл. 4 Фрагмент од масивна колона
Сл. 3 Корински капител Ph. 3 Chapiteau corinthien Ph. 4 Fragment d’une colonne massive
Сл. 3 Корински капител Ph. 3 Chapiteau corinthien Ph. 4 Fragment d’une colonne massive

Во засекот на гранитните карпи од левата страна ua патот Штип - Радовиш, кај Ново Село регистриравме седум рударски јами вкопани на различни висински нивоа. Висината на јамите се движи од 1,10 до 1,30 ма широчината од 1,15 до 1,40 м. Истражени се само две јами во должина од 9 односно 9,50 м. Според сегашните сознанија од наведените јами била експлоатирана железна руда.

На локацијата Трговски центар при изведувањето на длбоки откопи за

поставуање темели на станбена зграда откриен е извонредно добро зачуван

дел од рударски галерии чија нецелосна должина изнесува околу 40 м,14 висина до 1,80 м, и широчина од 1,40 до 2,80 м.Н! На одделни места констатирани се вертикални кружни отвори во вид на бунари со вентилациона функција, кои истовремено служеле за олеснето изнесувањето на рудните минерали (Пл. 1).

Од внатрешноста на галериите експлоатиран е конгломерат од песочник измешан со црвена земја, чакал и песок од коритото на реката Отиња. Нивото на галеријата приближно одговара на денешното ниво на коритото на реката која се наоѓа во нивна непосредна близина. Изведените теренски опсервации укажуваат дека влезовите во галериите биле лоцирани во непосредна близина на реката.

Ca. 5 Керами кти Ph. 7 Fragment d’Gne colonne de loc. ,,Trgovski Ph. 5 Vase de céramique centar“
Сл. 5 Керами кти Ph. 7 Fragment d’Gne colonne de loc. ,,Trgovski Ph. 5 Vase de céramique centar“
Сл. 7 Фрагмент од колона, локација „Трговски центар“ Ca. 5 Керами кти Ph. 7 Fragment d’Gne colonne de loc. ,,Trgovski Ph. 5 Vase de céramique centar“
Сл. 7 Фрагмент од колона, локација „Трговски центар“ Ca. 5 Керами кти Ph. 7 Fragment d’Gne colonne de loc. ,,Trgovski Ph. 5 Vase de céramique centar“
Сл. 6 Детал од аквадукт Ph. 6 Détail d’aqueduc
Сл. 6 Детал од аквадукт Ph. 6 Détail d’aqueduc

Извршените лабораториски истражувања по пат на плавење на рудните минерали ја дадоа следната состојба: во конгломератот на песочник измешан со црвеница присутна е бакарна руда пирит и самородно сребро и злато,15 а во конгломератот на ситен чакал и песок составен од гнајсеви, гранитни и кварцни зрна присутно е самородно сребро и злато.

Откриените рударски галерии во потполност одговараат на галериите кај с. Пекљани (Виничко).16 И двете галерии се наоѓаат на терен од алувијален речен насип. Присуството на злато и сребро во таквите наноси се

АНТИЧКИ РУДАРСКИ ГАЛЕРИИ

ЛОКАЦИЈА: „ТРГОВСКИ ЦЕНТАР“ штип

Илустрација, стр. 157

Пл. | Антички рударски галерии, локација „Трговски центар“

Pl, 1 Galeries miniéres antiques, emplacement ,,Trgovski сепкаг“

должи на одлагање на сребрена и златна прашина во насипите составени од кварцни зрна и распаднати гранити и гнајсеви.

Во грчко-хеленистичко и римско време златото главно било добивано со премиваље на речните песоци.

Земајќи ги во обзир горе наведените чинители, јасно е дека рудниот минерал кој содржел злато и сребро бил премиван во пералиштата на реката Отиња. Прилог кон наведената констатација претставуваат и наодите од камени корита кои служеле за дробење на рудниот минерал пред плавење.

Во близина на рударските галерии, ровови и јами на просторот од црквата Св. Архангел Главатов до Трговски центар откриени се згури од топена бакарна и железна руда што укажува на експлоатација на бакарна и железна руда и постоење на топилници.

Директен доказ за експлоатација на рудните минерали од галериите кај Трговски центар во римско време претставуваат наодите од фрагментирана римска керамика и фрагментот од мермерна колона украсена со вертикални канелури (сл. 7), најдени во површинскиот слој над галериите.

Врз основа на сегашниот степен на проученоста на откриените стари рударски дејности и напред изнесените материјални докази за постоење на урбана римска населба на просторот од денешниот стар дел на градот Штип, наведените дејности ги датираме во римско време од I-III век, со забелешка дека галериите кај Трговски центар можеби биле во употреба и во грчкохеленистичко време.

Сумирајќи ги сите наведени елементи: рударските галерии, ровови и јами за експлоатација на бакар, железо, сребро и злато, нивната временска определеност и потесната нивна локација склони сме да го изнесеме мислењето дека тие претставуваат составен дел од некогашната рударска и металуршка дејност на античката урбана населба Астибо.

Анализата на археолошкиот материјал, пред се мермерната скулптурална пластика зборува дека населбата својот највисок домет го постигнува при крајот на П и првата половина на Ш век. Во втората половина на Ш век варварските племиња, а пред се Ботите во 268-269 год. продираат од север во периферните делови на римското царство и ги пустошат населбите и градовите. Секако во овие уривачки налети страдал и градот Астибо.

Континуитетот на живеење на овој простор сепак не е прекинат. Населбата егзистирала и во доцноантичкиот-рановизантиски период веројатно под името Stipeon) за што зборуваат теренските опсервации. Констатирана е архитектонско-декоративна пластика од ранохристијански сакрални објекти вградена во фасадите на доциосредновековните цркви Св. Спас и Св. Архангел Михаил. Во дворното место на црквата Св. Архангел Михаил се наоѓаат две колони од ранохристијанска базилика.

Недостатокот на зачувана станбена архитектура на теренот се должи на долговековната историја на денешен Штип кој се развивал, пропаѓал и повторно обновувал на едно исто место.

Белешки

  1. Tabula Peutingeriana VII: Stobi – XXX Trañupara – XX Astibo – L Pautalia. ↩
  2. Ф. Папазоглу, Македонски градови у римско доба, Жива антика, књига I, Скопје 1957, 244, забелешка63. ↩
  3. И. Венедиков, Баргала, Раскопки и проучвания I, София 1948, 87. ↩
  4. Ф. Папазоглу, н. д., 245, забелешка 64. ↩
  5. Е. Алексова, Крупиште, Штипско, Археолошки истражувања 1975 и 1981 година, Зборник на археолошкиот музеј X—XII, Скопје 1983, 85. ↩
  6. Алексова, Брегалница - словенски црковен и културно-просветен центар на Балканот, Maced. acta archaeol. бр. 1983-1984, Скопје 1988, 211-224. ↩
  7. Müler K. Itineraria Romana 1916, 580. ↩
  8. В. Санев, од предисторијата до доцноантичко време, Штип низ вековите, кн. прва, дел втори, глава 1, Штип 1986, 67-96, 91. ↩
  9. Белдедовски, Исар, Штип - средновековна населба, Масеԁ. acta archaeol. бр. 3, Прилеп 1977, 195-213, 196 забелешка 12. ↩
  10. Резултатите од истражувањата не се објавени. ↩
  11. Податоците се добиени од Т. Гаговски, жител на град Штип. ↩
  12. скулптуралната и архитектонско декоративната мермерна пластика од Штип види кај В. Санев, Каталог на античките споменици во лапидариумот на Народниот музеј во Штип. Зборник на Штипскиот Народен музеј III, 1962-1963, Штип 1964, 103; и В. Соколовска, Античка скулптура во ср Македонија, посебно издание II, Музеј на Македонија. Скопје 1987, 111 7. 23, си. 2, 127 Т. 24 ел. 1-2, 137 T. 30 сл. 1, 139 Т. 31 сл. 4, 169 Т. 52 сл. 1, 175 Т. 56 сл. 1, 205 Т. 74 сл. 1. ↩
  13. В. Соколовска, н. д., 139-140, Т. 31 сл. 3, 4. ↩
  14. Рударските галерии се откриени на 23. У1.1989 год. од гро Бетон од Штип. Истражувањето на галериите ги изведе стручна екипа од Заводот за заштита на спомениците на културата и Народен музеј во Штип во состав: 3. Белдедовски, виш кустос археолог, Т. Нацев кустос археолог и К. Спасов фотограф. Во истражувањето зедоа учество и надворешните соработници Кире Илиев и Љупчо Георгиев. ↩
  15. Лабораториските испитувања изведени се во лабораторијата на Завод - Народен музеј Штип под контрола на потпишаниот. Лабораториски испитувања на рудните минерали изведени се и во лабораторијата на рудникот за олово и цинк Саса кај Македонска Каменица. + ↩
  16. З. Белдедовски, Златоносни рударски галерии кај Пекљани, Жива антика год. XXIX св. 1, „Скопје 1979. 143-155. . ↩
  17. Фотографиите ги изготви Кире Спасов фотограф при Завод – Музеј Штип, а планот на галериите дип. инг. арх. Зоран Петров, директор на Завод – Музеј Штип. ↩

Résumé

Une contribution a la determination de l'emplacement de l'Astibo antique

DE L’ASTIBO ANTIQUE

(RESUME)

Selon la Tabla Peutingerinana, les premiéres stations sur la route Stobi - Pautalia étaient Astibo et Tranupara.

Au sujet de la détermination de l’emplacement de |’Astibo antique, on a énoncé plusieurs opinions et suppositions.

On a accepté l’opinion que la Bregalnica s’identifie avec la riviére antique d’Astibo.

J. Venedikov situe Astibo au pied de la colline d’Ezovo. F. Papazoglu signale, en s’appuyant sur la plastique sculpturale en marbre découverte a Stip, la possibilité que l’ancienne agglomération péonienne se trouvât près de Štip. Selon B. Aleksova, les derniéres recherches archéologiques entreprises dans le village de Krupiste offrent de grands indices pour déterminer l’emplacement de l’Astibo antique.

Sur la Tabula Peutingeriane déja mentionnée, sur la route STobi — Pautalia (Custendil) — Serdica (Sofia) est indiquée comme premiére station Tranupara et comme deuxiéme Astibo. Miller a fait une corection des places des stations en mettant Astibo avant Tranupara, ce qui correspond entiérement a la distance actuelle de 20 lieues entre Stobi et Stip (Carte I). V. Sanev situe Astibo sur l’emplacement de Star Konak et constate avec raison que la plastique décorative de marbre, scupturale et architectonique, découverte A Stip a, avec ses qualités artistiques et sa destination, un caractére exclusivement urbain.

Lindice le plus certain pour la détermination plus précise de son emplacement est la concentration des trouvailles achéologiques entregistrées pour la plupart dans les quartiers de Star Konak, de Gorno Maalo et de Tuzlija. L’agglomération urbaine s’étendait aussi sur le pied est de |’Hissar avec une fortification trés probable sur le terrain od reposent aujour-d’hui les vestiges de la forteresse médiévale.

Parmi les éléments de la plastique décorative, sculpturale et architetonique, qui se trouvent A I’Institut pour la protection des monuments et musée 8 Stip, au Musée de Macédonine et au Musée national a Belgrade, nous allons noter les suivants: la statue d3 Aphrodite, la statue de Niké— Athéna, le torse d’un chevalier, la téte d’Ephébe, un portrait d’homme, une partie де la composition sculpturale avec la représentation de lions, un chapiteau corinthien et le ragment d’une colonne massive.

Une confirmation importante en faveur de l’opinion qu’Atibo était une agglomération citadine urbanisée sont également les vestiges de Paqueduc romain

Sur emplacement ,,Trgoyski centar‘, lors des excavations plus profondes, оп a découvert une partie de galeries miniéres, extraordinairement bien conservées et dont la longueur incompléte atteint 40 m environ (PI. I). A Vintérieur des galeries, on exploitait un conglomérat de grés entremélé de terre rouge, de gravier et de sable accumulé du lit de la rivière d’Otinja. On a constaté que le minéral contient du minerai de cuivre-pyrite et de l’argent et de Гог vierges.

Dans la coupure des rochers de granit du côté gauche de la route Štip-Radovis, pres de Novo Selo, nous avons enregistré sept fosses mini¢res. Dans ces fosses, on exploitait le minerai de fer. A la base du degré actuel des connaissances relatives aux anciennes activités miniéres découvertes jusqu’a présent et des preuves matérialles déja citées еп faveur de l’existence d’une agglomération romaine urbaine sur le terrain ou se trouve aujorud’hui l’ancienne partie dela ville de Stip, nous datons les activités miniéres déja citées de l’Epoque romaine ou plus précisément du Ier au Ше siécle.

En résumant tous les éléments mentionnés: les galeries miniéres, les fossés et les fosses pour l’exploitation de cuivre, de fer, d’argent et d’or, leur détermination temporelle et leur emplacement plus précis, nous sommes anclins 4 énoncer Popinion qwils représentent une partie composante de l’ancienne activité miniére et métallurgique de l’antique agglomération urbaine d’Astibo.

Cette agglomération a ateint son apopgée vers la fin du Ile siécle. Dans la deuxiéme moitié du Ile siécle, les tribus barbares pénétrent du Nord dans les parties périphériques de |’Empire romain et dévastent les agglomérations et les