Macedoniae acta archaeologica 10 (1989) · стр. 215–223

Двојна некропола - Задна Река

Со рекогносцирањето на теренот во 1982 година на атарот на село Витолиш-Та, на околу 1,5 км североисточно од селото на левиот стрмен брег од Задна Река констатиран е локалитет - некропола на кого му претеше трајно уништување поради одронување на теренот предизвикано од поткопувањето од водите на реката. Локалитетот се наоѓа на зарамнетото плато над Задна Река кое благо се спушта од исток кон запад (сл. 1)

Во 1983 и 1984 год. беа преземени заштитни археолошки ископувања на крајбрежниот појас. На најзагрозениот дел, во правец исток - запад, беа направени пет сонди со дим, 4 x 4 м. Истражен е простор од околу 70 M,, при што е констатирана античка некропола пад која директно лежи словенска некропола. На овој простор откриени се 28 гроба од кои пет антички и 23 словенски скелетни гробови меѓу кои три потполно уништени. ОД нив е констатиран само дел од конструкцијата и по некој остаток од изгниените коски.

Во словенската некропола поголем број од вкопувањата се вршени на длабочина 0,90 - 1,25 м, односно на оваа длабочина се вкопани 12 гроба. На длабочина од 1,30 до 1,70 м откриени се седум гроба, додека четири гроба се најдени на длабочина помала од 0,90 м т.е. на длабочина од 0,55 до 0,75 м. Ваквата разлика во длабочината на вкопувањето пред се се должи на косиот пад на теренот од исток КОІ запад при uITO H здравицата во источниот дел се наоѓа на помала длабочина.

Кај гробовите разликуваме три типа на гробни конструкции и тоа: горбни јами оградени и покриени со поголеми и помали плочести камења, гробни јами оградени и покриени со поголеми локални шкрилести плочи и овални гробни јами делумно оградени со поголеми или помали камења (сл. 2,3,4,5). Кај последните во шест случаи констатирани се штици по надолжните страни од гробните јами, Штиците се ставени непосредно до скелетот а од надворешната страна се потпрени со по некој помал камен. Само во еден случај во овалната горбна јама од надолжните страни најдени се само траги од штици без никакво друго оградување. Напоменуваме дека овој гроб (гроб бр. 14) е со поголема девијација кон север и лежи директно над гробовите бр.би 12 што не наведува на помислата дека се работи за нешто помалдо вкопување од другите гробови.

Употребата на птици при формирањето на гробните конструкции кај Словените се јавува во 10 век1 и констатирана е на повеќе некрополи во нашата земја како што се Блед,2 Птуј,3 Добрача,4 Михаљевиќи,5 Прахово и Корбово6 и Сремска Митровица.7

i pooun конструкции од камени плочи и плочести камења. како и облици на гробни јами оградени со по некој камен во поголема или помала мера се застапени на повеќе словенски некрополи во нашата земја.8

Дното на гробните јами кај сите вкопувања е без никаква подлога, односно покојниците се полагани директно на земја, со исклучок на гроб бр. 23 каде главата на покојникот е поставена на еден поголем фрагмент од тегула,

Скелетите лежат испружени на плеќи со различна положба на главата и тоа во осум случаи главата е на тил. во шест свртена на десно - кон југ и во четири свртена на лево - кон север.

Во поголемиот број односно во девет случаи рацете се прекрстени на стомак, во четири левата е поставена на карлица, десната на стомак а има случаи кога двете раце се високо на градите или двете на карлица, левата високо на градите а десната на стомак или карлица,

Скелетите се главно добро зачувани. Од вкупно 23 скелетни гроба пет се детски, 14 му припаѓаат на возрасни особи од кои за шест, според наодите во нив, можеме да претпоставиме дека се женски, а останатите четири заради скромните остатоци не можеме да ги одредиме. Големото присуство на детски гробови, што е присутна појава и на другите досега истражени словенски некрополи, зборува за лошите економски услови во време на користењето на некрополата кои и условувале голем морталитет на децата,

На оваа некропола која е од типот на словенски некрополи на редови ориентацијата на сите гробови е 3 - И со помали отстапувања кон север и југ, како што и погоре споменавме исклучок е гробот бр. 13 кој има големо оштетување Kon север (45°), односно ориентацијата му е сз - ЈН, што

Сл. 1 Поглед на лок. Задна река - Грмајте, с. Витолиште Fig. 1 View of the site Zadna reka-Grmajte, village Vitolishte Fig. 1 View of the site Zadna reka-Grmajte, village Vitolishte
Сл. 1 Поглед на лок. Задна река - Грмајте, с. Витолиште Fig. 1 View of the site Zadna reka-Grmajte, village Vitolishte Fig. 1 View of the site Zadna reka-Grmajte, village Vitolishte
Сл. 2 Гроб бр. 24 пред отворање Fig. 2 Grave number 24, before И was opened Fig. 2 Grave number 24, before И was opened
Сл. 2 Гроб бр. 24 пред отворање Fig. 2 Grave number 24, before И was opened Fig. 2 Grave number 24, before И was opened

најверојатно се должи на стеснетоста на просторот од гробовите бр. би 12 при што при вкопувањето на гроб бр. 13 е искористен делумно слободниот простор помеѓу22 нив, или пак вкопувањето на овај гроб било подоцна кога меѓу нив, или пак веќе биле уништени обележувањата на постарите гробови бр. би 12 и со новото вкопување дошло до уништување на источниот односно западниот дел од тие гробови.

Ни во еден случај не е констатиран двоен гроб ниту било какви траги на ритуал при погребувањето освен малиот земјен сад од детскиот гроб бр. 5 кој е најден во источниот дел од гробната јама, во пределот меѓу потколениците, кој би можел да биде во врска со верувањето во задгробниот живот и верските обичаи во тоа време. Од вкупно истражените 23 гроба во 9 имаше гробни прилози, односно при истражувањето на словенската некропола како затворени гробни наоди најдени се 25 гробни прилози од кои 6 стаклени белегзии, една бронзена белегзија со отворени краеви, 3 бронзени прстења со елипсовидни глави, еден бронзен прстен со ромбовидна глава, две цели и две фрагментирани бронзени обетки од типот на слепоочничарки со една биконусна јагода, две масивни лунуласти обетки од бронза со позлата, 6 обетки од типот на обични бронзени алки, со отворени краеви како и еден мал крет. По богатството на гробните прилози го издвојуваме гробот бр. 2 во кој се најдени 6 стаклени белегзии, една бронзена белегзија, прстенот со ромбовидна глава, чифт обетки од типот на слепоочничарки со биконусна јагода и чифт обетки од типот на обични алки. Гробовите од доцноантичката некропола констатирани се на длабочина од 0.90 до 1.45 м. Исклучок е малата правоаголна циста која е откриена на околу 25 м североисточно од кв. 4 и која се наоѓа на длабочина 0.30 м од површината.

Кај гробовите од античката некропола разликуваме два типа на гробни конструкции и тоа гробни јами со конструкција од цели и фрагментирани поголеми и помали тегули со кров на две води (во два случаи) и гробни цисти направени од големи локални шкрилести плочки (сл. 6,7). Ваквите гробни конструкции често се застапени на античките некрополи во нашата земја како што е случајот на пример во Стоби. на локалитетите во околина на Прилеп, во атарот на селото Стари Костолац, !! Ниш! и др.

Сл. 3 Гроб 24 по отворањето Fig. 3 Grave number 24, after it was opened
Сл. 3 Гроб 24 по отворањето Fig. 3 Grave number 24, after it was opened

Во двата гроба со конструкција од тегули и кров на две води вршени се скелетни вкопувања и во двата случаи се работи за детски скелети, многу лошо зачувани, кои се поставени на под од тегули.

По солидно изведената конструкција го издвојуваме гробот бр. 15 кај кого споевите на фрагментите од тегули. во деловите кај главата и нозете. се убаво измачкани со бел варов малтер со што конструкцијата на гробот е комплетно зачувана.

Од трите гроба од типот на цисти едниот беше голем со зачувани оградни плочи и димензии 2,10 x 0,80 x 0,45 м. другиот во негова непосредна близина беше скоро целосно разрушен од кого е зачувана само една надолжна плоча и третиот, помал, со димензии 1,05 x 0,60 x 0,50 м.

Големата циста односно гробот бр. 4 најден е без покривна плоча со конструкција направена од две големи и една помала шкрилеста локална плоча поставени од северната, јужната и западната страна а додека источната страна е затворена со 2-3 реда сувозид.

Помалата циста е со конструкција од четири помали шкрилести плочи од страните и две исти такви употребени за покрив кои се најдени во непосредна близина и најверојатно се кренати при орањето на нивата.

Сл. 4 Гроб бр. 19 по отворањето Fig. 4 Grave number 19, after it was opened. Fig. 4 Grave number 19, after it was opened.
Сл. 4 Гроб бр. 19 по отворањето Fig. 4 Grave number 19, after it was opened. Fig. 4 Grave number 19, after it was opened.

Во поголемата циста односно гр. 4 освен неколкуте изгниени делови од скелетот, други остатоци не беа најдени. По чистењето на истиот се констатира дека главата на покојникот била поставена на подглавје од здрава земја врз кое биле поставени неколку фрагменти од тегули. Отсуството на било какви прилози во гроб со ваква доста солидна конструкција пред се се должи на вкопувањето на гробовите од словенската некропола (во случајот гроб бр. 1 кој со поголемиот дел лежи врз гроб бр. 4) при што овој антички гроб бил разнесен и уништен.

Во помалата циста при чистењето не се констатирани никакви остатоци од вкопувањето. Самиот факт што цистата е исполнета со стерилен крупнозрнест жолтеникав песок не дава можност за одредување дали се работи за скелетно погребување или спалување бидејќи нема никакви трагови ни од коски ниту пак од спалување. Најверојатно истата е ограбена подоцна односно уништена со вкопувањето во средновековната некропола.

Ориентацијата на гробовите од доцноантичката некропола е сз - ЈИ. Од вкупно истражените пет антички гроба, гробни прилози се најдени само во еден гроб (гроб бр. 10) кои се состојат од чифт обетки од бронзена жица со кружен пресек чиј долен дел е оформен во облик на копец од двете страни на

Сл. 5 Дел од грооните конструкции од словенската некропола Fig. 5 A part of the grave constructions from the slav necropolis. Fig. 5 A part of the grave constructions from the slav necropolis.
Сл. 5 Дел од грооните конструкции од словенската некропола Fig. 5 A part of the grave constructions from the slav necropolis. Fig. 5 A part of the grave constructions from the slav necropolis.
Сл. 6 Доцноантички гроо со конструкција од фрагментирани тегули со кров на две води Fig. 6 A lateantique grave construction made of fragments of teguli and a two sided roof
Сл. 6 Доцноантички гроо со конструкција од фрагментирани тегули со кров на две води Fig. 6 A lateantique grave construction made of fragments of teguli and a two sided roof
Fig. 6 A lateantique grave construction made of fragments of teguli and a two sided roof Сл. 7 Доцноантичка гробна циста Fig. 7 A lateantique grave cyst
Fig. 6 A lateantique grave construction made of fragments of teguli and a two sided roof Сл. 7 Доцноантичка гробна циста Fig. 7 A lateantique grave cyst

трошниот череп и 24 мониста од стакло и стаклена паста со различна форма, големина и боја во пределот на горниот дел од градниот кош.

Покрај овие затворени гробни наоди во текот на ископувањето надвор од гробовите најдени се две железни стрелки, една фрагментирана бронзена белезица со стилизирана змиска глава, две бронзени римски игли со плочести глави, две фрагментирани бронзени фибули како и 11 римски бронзени монети од различни владетели, главно од 3-4 век.

Исто така значајно е и присуството на фрагменти од керамички садови како и еден цел керамичен сад од доцноантичкиот период, како и присуството, но во помал обем, на фрагменти од средновековна керамика — држалки, делови од стомак, на која се застапени брановидни орнаменти, повеќе зарези

Релативно големиот број на керамички фрагменти на една некропола говори за близината на населбата на која таа и припаѓала и најверојатно во овој дел истата е дојдена со слевање на земјата по ерозивен пат. Доцноантичките керамички фрагменти, кои се далеку побројни од средновековните, во еден дел можеби потекнуваат од доцноантичката некропола која најверојатно е уништена со вкопувањето на словенските гробови, а во друг дел е слеана по ерозивен пат од античката населба на која и припаѓала истата, а која би требало да се бара негде во близина на некрополата. Според конструкцијата на гробовите како и скромните прилози во нив, гробовите од доцноантичката некропола му припаѓаат на доцниот IV и почетокот на У век а нивното уништување најверојатно се должи на вкопувањето на гробовите од словенската некропола, на што укажува и фактот што и двете некрополи имаат скоро иста длабочина на вкопување односно нивните хоризонти се преплетуваат.

Досега откриениот материјал од гробните целини како и според конструкцијата на гробовите, положбата на скелетите, ориентацијата и сл., на овој локалитет над доцноантичката некропола се формирала словенска некропола на редови чие користење за сега би го ставиле во 10-13 век односно во времето на јакнењето на македонската словенска држава и периодот на повторното силно византиско влијание.

Досегашните истражувања покажуваат дека оваа некропола има тенденција на ширење кон исток и југ а делумно и кон запад. Со доистражувањето на словенската некропола би се утврдиле и временските рамки во кои истата била користена.

Белешки

  1. Л. Нидерле, Словенска старине, Нови Сад 1954, 86. ↩
  2. J. Kastelic – B. Škerlj, Slovanska nekropola na Bledu, Dela 2, 1950, 21-23. ↩
  3. J. Korošec, Staroslovansko grobišče na Ptujskem Gradu, Dela SAZU 1, 1950, 38-39. ↩
  4. М. Гарашанин – Д.Гарашанин, Средњевековно српско гробље у Добрачи, Старинар н.с. V-VI, Београд 1956, 193. ↩
  5. N. Miletić, Nekropola u selu Mihaljevićima kod Rajlovca, GZM n.s. XV-XVI, Sarajevo 1961, 253. ↩
  6. М. Јанковић, Две средњовековне некрополе у источној Србији, Старинар н.с. XXIV-XXV, Београд 1975, 227. ↩
  7. М. Паровин-Пешикан, Средњовековна некропола у Сремској Митровици, Старинар н.с. XXXI, Београд 1981, 181. ↩
  8. D. Jelovina, Starohrvatske nekropole, Split 1976, 70 71. M. Ćorović-Ljubinković, La nécropole slave de Brestovik, Archaeologia Jugoslavica II, Beograd 1956; N. Miletić, Ranosrednjove- ↩
  9. Mikul&ié — V. Dautovska, Stobi-antitka nekropola, Arheoloski pregled 7, Beograd 1965, 127; Ž. Vinčić – M. Ivanovski, Stobi – zapadna nekropola, Arheološki pregled 20, Beograd 1978, 86-87. ↩
  10. B. Babié, Bakalica, Prilep — nekropola, Arheoloski pregled 3, Beograd 1961, 98-99. ↩
  11. TEM. Jeremié, Grobne konstrukcije nekropole na lokalitetu Vise burdelja, Arheoloski pregled 17, Beograd 1977, 58-59. ↩
  12. Zotovié —N. Petrovié, МЊ-- kosnoantitka nekropola, Arheoloski pregled 2, Beograd 1960, 132. ↩
  13. LILJANA KEPESKA - Prilep KOSTADIN KEPESKI - Prilep ↩

Summary

А double necropolis - Zadna река

(SUMMARY)

With the review of the area of the village Vitolishte, a necropolis was stated at an approximate distance of 1,5 km.. north-east from the village. In 1983 and 1984 archaeologic excavation was undertaken and an area of 70 т? was researched. During this excavation, 28 graves were discovered, of which 5 originate from the antique period, while 23 from the slav period (skeleton graves),

There exist three types of slav2 grave constructions: grave pits, which are surrounded and covered by large slate plates, grave pits, surrounded and covered with small and large plate form stones, and oval grave pits that are partialy surrounded with small and large stones. This particular necropolis is of the slav row type necropolis, with a west-east orientation, with a small deviation towards northsourth.

Twentyfive grave contributions were discovered as closed grave finds, among which glass and bronze breclets, ear-rings and rings. In the lateantique necropolis there exist two types of grave constructions, namely grave pits constructed by whole or partial fragments of teguli, with a two sided roof, and grave cysts constraucted by larger slate plates. The orientation of these graves is northweast-southeast. According to the construction of the graves, as well as to the modest contributions in them (a pair of ear rings made out of a bronze wire, which at the bottom ends ina loop and needle, and 24 glass and glass paste beads with a different size and colouring from a necklace), most probably this necropolis dates from the late forth or the beginning of the fifth century, and was destroyed by the buirial in the graves of the slav necropolis.

The material which has been discovered from the graves of the slay necropolis, the construction of the graves, their orientation and the position of the skeletons, likewise the form of the necropolis as a row above the lateantique one, allows the dating to be placed from the 10 to the 13 century, namely to the period when the macedonian slav state becomes stronger and the influence from Byzantium as well.