Macedoniae acta archaeologica 10 (1989) · стр. 153–159
Римските патишта во кумановскиот регион
Содржина
Еден од поважните елементи кои директно влијаат врз културниот, економскиот и стопанскиот развој на една област се патиштата. Во праисторискиот период под поимот пат подразбираме една просторна комуникација без сигурни репери. Планското градење и одржување на патиштата доаѓа со римските освојувања.Римјаните до максимум го искористиле илјадагодишното искуство на староседелците. Големите градови, кои претставувале воени, стопански и културни центри ги поврзале по пајкратките траси. По должината на овие пространи комуникации изградила моќни воени утврдувања со цел да биде контролиран целокупниот патен и поштенски сообраќај. кој бил од особена важност за новосоздаденото Римско царство.
Кумановската област е геоморфолошки издвоена целина. На југозапад се допира до Скопската котлина, на север до Прешевската долина и текот на Моравица и Јужна Морава, на исток, кои Кратово и Крива Паланка е создадена природна препрека кај c, Страцин. додека соседната Овчеполска област е одделена со ниското планинско разводнување кај с. Градиште.
Важната географска положба, како и отвореноста кои соседните региони. придонесло двете најважни комуникации: патот од Јадранското Море до Цариград и патниот правец Наисус-Тесалоника, што е дел од патот по кој Средна Европа одржувала врски со јужните области на Царството, да се вкрстуваат токму во Кумановскиот регион.
Значењето на регионот во антиката се зголемува со фактот дека Кумановската област отсекогаш се наоѓала на границата на два различни света, хеленизираниот југ и варварскиот север. Со римските освојувања, административно влегувал во составот на провинцијата Topna Мезија, на границата кон соседните Тракија на исток и Македонија на југ. Сево ова моравме повторно да го одбележиме бидејќи директно ќе влијае на распоредот на патните правци.
За определување на точките низ кои минувале патиштата ни послужија римските тврдински објекти останати како плод на огромната римска градителска активност. Солидно се градени, опфатени со широки одбранбени зидови и засилени со кули. Овие остатоци лесно се распознаваат на теренот. Од површината на овие мали тврдински наслеби е собран богат археолошки материјал преку кого ја согледавме функцијата и карактерот а воедно ни овозможи да извршиме територијално, културно и хронолошко определување на истите.
При теренското работење собран е и богат топономастички материјал. чис компаративно проучување беше од особено значење за обработката на темава. Со зидови заштитените објекти. што стојат во тесна врска со патишатата. најчесто се именувани како: Градиште. Град. Стар Град. Кула. Кулица. Кале, Калиште. Путарница. Стража, Crpaxunk, Широк. биглер и
сл. 3a топоними на делови од старите патишта или целосин трасн среќаваме: Камелешки пут (Камилски пат). Камелешки чукар. Випарски пут, Дрварски пут, Црквеп пут, Кираџиски пут, Цариградски пут, Солунски пут, К'лдрма, Друми сл. :
За средновековјето постојат и автентични пишани докази.1 Ова посебно го одбележуваме бидејќи ќе видиме подоцна. по античките траси И низ целото средиовековје се одвивал жив сообраќај. се до времето кога градот Куманово станал управен и трговски центар на областа.
На проблемот ша античките комуникации во Македонија не му е посветено потребното внимание. со исклучок на потесната територија на Скопје и патот од Скупи од Стоби по долината на Вардар.2
За патиштата во Кумановскиот регион е пишувано сосема малку, попатно и без доволни теренски истражувања.
ДЕЛ ОД ПАТОТ СКУПИ - ПАУТАЛИЈА
Во стручната литература среќаваме само парцијални решенија од досегашните истражувачи, кои упатуваат на пунктови или помали етапи од овој пат.
Поаѓајќи од топографската положба на локалитетот Големо Градиште кај селото Коњух, С. Радојчиќ забележал дека оваа значајна населба лежи на античкиот пат кој водел до Софија и па ова место регистрирал остатоци од стар мост преку Крива Река.3
За дел од патот Скупи-Пауталија-Сердика. Б. Драгојевиќ-Јосифовска укажува дека овој патен правец ги допирал локалитетите кај с. Клечовце и с. Довезенце, минувајќи низ Катлановска бања.4 Повлечената траса преку Катлановска бања стои во тесна врска со обидот за реконструкција на Појтингеровата карта на делницата од Скупи до Стоби, извршена од страна на Т. Томовски.5
Трасата на овој пат со сигурност е потврдена само на едно место. М. Кокиќ, презентирајќи ни го митреумот кај с. Добрашане, забележал и траги од стар пат кај ридот Краста.6
Во поново време И. Микулчиќ го прави првиот обид да ја прикаже целосната траса на овој нали правец. Тој се определил патот да го повлаче по старото „Кумановско џаде“, поврзувајќи ги притоа двете значајни римски наоѓалишта, доцноримскиот тврдински објект на локалитетот Путарница кај селото Никуштак и големата римска населба на локалитетот Дрезга кај с. Лопате.7 И. Микулчиќ сосема правилно забележал дека .... скоро сите позначајни патишта кај нас, а кои не се изградени во последниве стотина години, потекнуваат од римско време.8 5 Предложеното решение не е во согласност со претпоставката врз која основа е повлечена трасата на патот кои Пауталија.9
Доколку, како сигурна точка на патниот правец Скупи-Пауталија го означиме с. Добрашане и внимателно ги следиме археолошките остатоци ца теренот, ќе забележиме дека патот од Скупи па на исток одел по најкратката траса. На излезот бил контролиран од двете тврдини: Путарница кај с. Никуштак"?10 и Градиште кај с. Бучинци.11 Оттука поминувајќи низ Романовско поле доаѓал на север од ридот Kpacra,12 од каде се спуштал до Кумановската Река, во непосредна близина на Кумановската бања. Движејќи се на исток, минувал покрај големата римска населба на локалитетот Црквиште, северно од с. Клечовце.13 Тука била преминување Пчиња, северно, пред нејзиниот спој со Крива Река, од каде покрај с. Стрезовце и с. Облавце, преку Страцин и Славишко поле ќе оди на Кустендил односно Пауталија.
Од Скупи кон Тракија водел и еден друг пат, кој се одделувал од патниот правец Скупи-Пауталија кај с. Клечовце и продолжувал низ селата: Довезенце, Коњух, Шопско Рударе и Филиповце, доспевајќи до рудоносната Кратовска област. Попатно бил контролиран од тврдините на локалитетите: Стара Црква кај с. Довезенце..14 водно Градиште кај с. Филиповци"“15 и секако Големо Градиште кај с. Коњух.16
ДЕЛ ОД ПАТОТ НАИСУС-ТЕСАЛОНИКА
Патот од Наисус до Тесалоника е дел од една значајна и долга комуникација по која Средна Европа контактирала со јужните области. Сосема е сигурно дека магистралниот пат од Наисус на југ поминувал низ Косовската област и качаничката клисура до Скупи.17 Меѓутоа. не од помало значење бил патот по Моравско-вардарската долина. односно Грделичката клисура.
Поблиското утврдување на трасата на овој патен правец е отежнато. Тука од една страна постои помал број објекти кои го контролирале и обезбедувале сообраќајот. а од друга страна. на теренот нема некои сериозни природин препреки кои би го насочиле патот.
Ако се следат археолошките остатоци на теренот од север кои југ. може како сигурни точки на патот да се означат: трдината на локалитетот Кулија кај с. Карабичане.18 “големата римска населба ua локалитетот Дрезга кај с. Лопате19 и тврдинскиот објект на локалитетот Путарница кај с. Никуштак. На ова место се вкрстувал со патот од Скупи кон Пауталија. Движејќи се на југ. доаѓал во реонот на с. Петровец, каде се спојувал со патниот правец Скупи - Тесалоника.
Покрај овој пат. кој бил директна врска меѓу римските провинции Г. Мезија и Makeygonnja, за побрзо навлегување во македонската област бил користен друг пат. Од патниот правец Наисус — Стоби се одвојувал кај с. Лопате и преку Овче Поле, Штип, Крива Лакавица и Струмица се спуштал до Солун, со што се одбегнувала тешкопроодната Демиркаписка клисура. Како најважна населба на овој патен правец стои тврдината на локалитетот Градиште20 кај с. Градиште.?е Тука е повлечена границата меѓу Г. Мезија и Македонија.21
ЛОКАЛНИ ПАТИШТА
Другите патишта во регионот го имале локалното значење. Нив најчесто ги користело локалното население за брзо префрлување од една во друга област. Ваквите траси, приспособени исклучиво за коњски (каравански) сообраќај, воделе по речните долини и тешкопроодните планински краеви до важните стратегиски пунктови. Тие, преку, кратките дистанци, ги надополнувале главните патни правци, со што е овозможено лесно менување на правецот на патувањето.
ПОЈТИНГЕРОВАТА КАРТА ЗА ПАТИШТАТА ВО КУМАНОВСКИОТ РЕГИОН
Вонреден материјал за проучување на римските патишта и античката топонимија воопшто, претставува Tabula Peutingeriana. Делницата од Скупи до Стоби посебно го привлекла вниманието на научната Јавност, со проблемот кој го создавал „вишокот„ на попатни станици и римски милји внесени на овој патен правец.22 ** Досега се предлагани различни измени како да се исправи оваа грешка.23
Сметаме дека овој проблем непотребно создал тешкотии, главно поради пепознавање на патната мрежа на овој дел од С.Р. Македонија. На.картата не постои грешка. а подразбира исклучиво правилно читање. Изготвувачот ua "Табулата едноставно сакал да укаже на две засебни делници што од Скупи воделе за Стоби, односно, па двата гранични премини меѓу провинциите Г. Мезија и Македонија.
Првата делница ја дава во кроки. со малку станици и долги дистанци. упатувајќи само на најзначајните. пунктови: Ѕсорріѕ - XX!- вињета на Бања (aquae) - XII - anausaro — xv
Втората делница поблиску ја одредува. Внесени се повеќе станици со кратки растојанија:аЧ fines - УШ-ад hercule - VIII - Pressidio - VIII - ad cephalon - XIII — Gurbita - VIII - Stopis2425
Овој патен правец ќе биде разгледан на друго mecro.26 Но. овде одбележуваме дека остатокот од станици и милји се совпаѓа со оддалеченоста Скупи - Стоби. односно со регистрираните објекти на теренот.
Белешки
- J. Хаџи-Васиљевић, Кумановска област, Београд 1909, 24-34. ↩
- I. Mikulčić, Teritorija Skupa, Živa Antika, sv. 2, Skoplje 1971, 466, 470, 471; Истиот, Старо Скопје со околните тврдини, Скопје 1982, 13-15, 54- 56. ↩
- С. Радојчић, Црква у Конъуху, Зборник радова Византолошког института, сан, кн. XXI, Београд 1952, 150. ↩
- Dragojević-Josifovska, INSCRIPTIONS DE LA MESIE SUPERIEUR, Vol. VI, Scupi et la region de Kumanovo, Beograd 1982. 44. ↩
- Т. Томовски, Прилог за реконструкција на Tabula Peutingeriana на делницата Scupi-Stobi, Živa Antika, св. 1, Skopje 1961, 121, 122. ↩
- М. Кокић, Нови трагови Митрина култа у Јужној Србији, гснд, Скопље 1932, 2. ↩
- И. Микулчиќ, Старо Скопје, 56. ↩
- Ibid., 54. ↩
- Добриот познавач на Кумановската област J. Хаџи-Васиљевиќ давајќи ги точките низ кои минувало старото Скопско, односно, Кумановско џаде, што И. Микулчиќ го зел како траса на античкиот пат, не испуштил да запише дека во изминатите векови, од Скопје за источните краеви одел друг пат. Како точки на патот ги означил: с. Мојанци (Скопско), с. Добрашане (Кумановско) и с. Страцин (Кратовско) J. Хаџи-Васиљевић, ор. с. 27, 28. ↩
- М. Грбић, Археолошки наоѓалишта во Македонија, Glasnik на музејско-конзерваторско друштво на Н.Р. Македонија, Скопје 1954, 118.; I. Mikulčić, Tabula Imperii Romani (TIR), K-34, Ljubljana 1976, 91.; Истиот, Старо Скопје, 56, 116.; Истиот, Odbrambeni sistemi u praistoriji i antici na tlu Jugoslavije, Materijali XXII, Novi Sad 1986, 112. ↩
- I. Mikulčić, TIR, 31.; Истиот, Старо Скопје, 116.; Истиот, Odbrambeni sistemi, 112. ↩
- М. Кокић, op. cit. 1,2.; I. Mikulčić, Teritorija Skupa, 470.; Истиот, TIR, 26, 27.; B. Dragojević-Josifovska, op. cit., 43. ↩
- B. Dragojevié-Josifovska, op. си. 44, 45. ↩
- ња. 43, 44. ↩
- Керамитчиев, Археолошки наоѓалишта во Кратовско, Зборник на Археолошкиот Pe Fa кн. ГУ-У (1961-1966), Скопје 1966, 120.; I. Mikultié, TIR, 54.; Истиот, Odbranbeni sistemi, ↩
- С, Радојчиќ, ор. cit. 148-166.; K. Петров, Реконструкција на анвонот од ротондата во Коњух, Годишен борник на Филозофскиот факултет, кн. 22, Скопје 1970, 271-306.; И. Микулчиќ. Безимени градови код Коњуха и Дренова, Археолошки преглед 15. Београд 1973, 177-182.; Истиот, Историја X, Скопје 1974, 366-368.; Истиот, TIR, 72, 73.; Истиот, Odbrambeni системи, 114.; Истиот, Teritorija Skupa, 470, 471.; B. Dragojevié-Josifovska, op. си. 177-180. ↩
- И. Микулчиќ, Старо Скопје, 13, 14. ↩
- ‘8B. Соколовска, Археолошки испитувања во Кумановскиот базен, Зборник на Археолошкиот музеј, кн. IV-V (1961-1966), Скопје 1966, 103, 104.; I. Mikulčić, TIR, 68.; Odbrambeni ↩
- Koxuh, o.c. 1-9.; ↩
- Н. Вулић, Антички споменици наше земље, Споменик сан XCVIII, Београд 1941-1948, 99., Споменик ска LXXV, Београд. 1933, 47.; В. Соколовска, ор. cit. 99-101.; I. Mikuléié, Teritorija Skupa, 470.; Истиот Старо Скопје, 56.; Е. Петрова, Еден доцноримски гроб од околината на Куманово, Maced. acta archaeol 7-8, Скопје 1987, 97-107.. B. Dragojevié-Josifovska, ор. си. 42-45, 170-176. ↩
- 201, Mikuléi¢, Teritorija Skupa, 470.; Истиот, Odbrambeni sistemi.... ↩
- Mikulcié, Teritorija Skupa, 470.: Истиот. Crapo Скопје, си. 15.: Б. Драгојевиќ-Јосифовска, ор. си. 41, 42. ↩
- Bo картата стои: Scupis - XXI – (Aqve) – XII – Anausaro – XXXV – ad Fines – VIII – ad Hercule - VIII — Presidio - УПИ - ad Cephalon - XIII - Gurbita - VIII - Stopis. Вкупниот збир на Милји лис (170 километри) е двојно повеќе од растојанието Скупи-Стоби. ↩
- °3K. Miler, Itineraria Romana, Stuttgart 1916, 571.. H. Вулип. Територија римског Comba, гснд, I/1, Скопље 1925, 2, 3.; Истиот, Географија Јужне Србије у античко доба, гснд XIX, Скопље 1938, 10.; Ф. Папазоглу, Македонски градови у римско доба, Скопје 1957, 81.; М. Мирковић, Римски пут Naissus-Scupi и станице аԁ fines, Živa Antika X, 1-2, Скопје 1960, 249.; Т. Томовски, ор. cit. 113-125.; Г. Шкриванив. Мопитепка cartographica Jugoslaviae. античке карта 1. Београд 1974, 54.; И. Микулчиќ, Старо Скопје, 55. ↩
- Првиот пат од Скупи до Aque (бања) ја користи трасата кон Пауталија. На XXI милја (32 км.) го наоѓаме с. Добрашане. На овој терен, покрај остатоците од патот за кој веќе зборувавме. евидентна е и населбата во чии рамки е откриен и храмот посветен на богот Митра. Но идентификување на населбата со бањата внесена на Појтингеровата карта се чини нелогична. Бањата, како објект, веројатно постоела кај Кумановска бања, а на картата е внесена со цел да го одбележи местото на кое треба да се сврти од патот кон Тракија. односно Пауталија и да се префрли на патот кон Македонија т.е. Стоби. Од крстонатот кај Бањата до Anaycapo запишани се XII милји (17-18 км). На истата одалеченост ја наоѓаме тврдината на локалитетот Градиште кај с. Градиште, односно, Анаусаро и граничниот премин меѓу2 провинциите Г. Мезија и Македонија. На овој начин свое право значење добиваат3 XXXV7 милји впишани по Анаусаро. На оваа оддалеченост (52 км) по Овче Поле се доаѓало во Стоби. ↩
- Вториот пат од Скупи до Стоби. по долината на Вардар е поблиску одреден. Оваа делница е пократка, повеќе била во употреба бидејќи следи како логично продолжение на магистралниот пат од Наисус преку Улпијана, Скупи и Стоби кон Тесалоника. ↩
- Од авторот на овој текст, реферат3 под наслов „Предлог за читање на Tabula Peutingeriana на делницата Scupi-Stobi* беше прочитан на XI симпозиум на Здружението на археолозите на ср Македонија, одржан во Струмица, кој ќе биде печатен no еден од следните броеви на Maced. Acta Archaeol. ↩
- BLAŽO GEORGIEVSKI-Kumanoyo ↩
Résumé
Les routes romaines de la region de Kumanovo
(RESUME)
Dans ce rapport nous ayons essayé de présenter les routes romaines de la région de Kumanovo. Faute de trouvailles archéologiques concrétes, la fixation des tracés a été faite sur la base de la disposition des agglomérations romaines fortifiées
qui sont en rapport étroit avec la disposition des routes dans la région. On a utilisé
également de riches matériaux toponymiques et des preuves authentiques du Moyen age.
La région de Kumanovo est un ensemble géomorphologique distinct, ouvert envers les régions voisines et occupe une importante position géographique. II en résulte que les deux voies de communication les plus importantes, notamment la voie reliant la Mer Adriatique a Constantinople et celle menant de Naissvs a Thessalonique qui fait partie de la route par laquelle Europe centrale entretenait des relations avec les régions méridionales de ГЕтрие, se croisent justement dans la région de Kumanovo.
La route de Scupi a Pautalia prenait le tracé le plus court. A la sortie, elle était contrdlée par les deux forteresses: Putarnica, prés du village de Niku&tak et Gradiste, prés du village de Вистсе. De 1a, en traversant Romanovsko Pole, elle passait au nord de la colline de Krasta d’ot elle descendait sur la riviére Kumanovska, a proximité immédiate de Kumanovska Banja. En continuant vers l'Est, elle passait a cdté де la grande agglomération romaine de la localité nommée CrkviSte, au nord du village de Kletovce. La, au nord, elle traversait la riviére de Pčinja avant que celle-ci se jette dans la Kriva Reka, d’où elle passera à côté des villages de Strezovce et d’Oblavce et a travers Stracin et Slavisko Pole elle arrivera a Custendil ou Pautalia.
De Scupi a la Thracia menait encore une autre route qui se séparait de la voie Scupi — Pautalia prés du village de Kletovce et continuait, en traversant les villages de Dovezence, Konjuh, Sopsko Rudare et Filipovce, pour atteindre la région de Kratovo riche en minerrai. Sur la longueur, elle fut contrélée par les forteresses des localités: Stara Crkva prés du village de Dovezence, Dolno Gradiste prés du village de Konjuh.
La route de Naissvs a Thessalonika fait partie d’une longue et importante voie de communication par laquelle l'Europe centrale contactait avec les régions méridionales. И est tout a fait certain que la route magistrale allant de Naissvs vers le sud traversait la région de Kosovo et le défilé de Katanik avant d’atteindre Scupi. Une autre route encore avait une importance aussi grande, notamment celle qui suivait la vallée de la Morava et du Vardar, en traversant le défilé de Grdelica.
Si on suit les vestiges archéologiques sur ce terrain, en allant du Nord vers le Sud, on peut avec stireté désigner sur la route les points suivants: la forteresse de la localité nomée Kulija, prés du village de Karabitane, ensuite la grande agglomération romaine de la localité Drezga, prés du village de Lopate et enfin le batiment de la forteresse dans la localité Putarnica prés du village de NikuStak. C’est ici qu’elle se croisait avec la route menant de Scupi a Pavtalia. Continuant vers le Sud, elle arrivait dans les environs du village de Petrovec ot elle se liait a la route Scupi - Thessalonike.
En plus de cette route, qui était une liaison directe entre les provinces romaines de Moesia Superior et de Macedonia, on utilisait encore une autre route pour pénétrer plus vite dans la région macédonienne. Elle se séparait prés du village de Lopate de la route Naissvs - Thessalonika et en traversant Ovée Pole, Kriva Lakavica et Strumica, elle descendait a Thessalonique en évitant ainsi le défilé de Demir Kapija qui était difficilement praticable. L’agglomération la plus importante se trouvant sur cette voie de communication était la forteresse de la localité Gradi’te qui marquait la frontitre entre la Moesia Superior et la Macedonia.
Les autres routes de la région étaient d’une importance locale. Elles étaient le plus souvent utilisées par la population du pays pour passer d’une région a une autre. Ces tracés, adaptés uniquement au transport par chevaux (caravens), menaient par les vallées des riviéres et a travers les régions montagneuses difficilement praticables aux points stratégiques de grande importance. Grace a leurs petites longueurs, elles complétaient les principales voies de communication en permettant ainsi aux voyageurs de changer facilement de direction.
A la fin du rapport on propose la lecture de la Tabula Peutingeriana relative a la section de la route Scupi — Stobi. Nous estimons qu’il n’y a pas d’erreur sur la carte et qu’il faut la lire correctement. L’Auteur de la carte avait simplement l’'intention de marquer l’existence de deux sections distinctes de Scupi a Stobi, c’est-a-dire les deux passages frontaliers entre les provinces de Moesia Superior et de Macedonia.
La premiére section, qui traversait la région de Kumanovo et d’Ovée Pole, y est donnée en croquis, avec peu de stations et de grandes distances, ne notant que les points les plus importants: Scupis - XX1 — vignette de thermes — XJJ - anausaro - XXXV.
La seconde section, qui suivait la vallée du Vardar, y est déterminée avec une plus grande précision. On y a dessiné plusieurs stations avec des distances plus courtes: ad fines — VIII — ad hercule — VIIII — Presidio — VIIIJ - ad cephalon — XIII - Gurbita - VIII — Stopis.