Macedoniae acta archaeologica 10 (1989) · стр. 225–230
Ранословенски на ноди од Штип и неговата најблиска околина
Времето на доцната антика и раниот среден век, односно времето на доселувањето и стабилизацијата на словенските племиња, и првите векови на нивната егзистенција во Брегалничкиот басен, засега претставува најзагадочен период од културно-историското минато на овој крај.
Имајќи ја предвид малубројноста на регистрираните наоди од овој период, што е пред се резултат на недоволната археолошка истраженост на оваа територија, па и пошироко во ср Македонија, секои нови наоди и сознанија на теренот, можат да дадат значаен придонесе во смисла на осветлувањето и проширувањето на нашите знаења за најраното минато на словените, за времето на нивното доселување и стабилизирање на Балканот и нивната културна симбиоза со автохтоното население и соседните народи.
Во смисла на етничка идентификација на присуството на словенскиот стнос во бурните настани кон крајот на VI и VII век, на просторот по течението на реката Брегалница, кога згаснува животот на поголемите претежно утврдени доцноантички градови и населби, од особено значење е керамичкиот сад-грне, најден на потезот Штип - с. Стар Караорман во месноста „Варница“".1
Во прашање е сад-грне, Mus. бр. Ш - 178. Димензии: висина 21 см, пречник на отворот 14,5 см, дното 9,5-10 см и дебелина на зидот 1 см (сл. 1).
Садот е рачно изработен и има јајцевиден облик, рамно дно, нагласени раменици и благо свиткан обод кон надвор. Релативно добро е зачуван, по средината вертикално е напукнат. Има груба фактура и сивкасто-кафеава боја. На одделни места е нагорен.
По составот на земјата, начинот на изработката, начинот на печењето и обликот, овој сад претставува значаен наод за проучување на најраниот словенски период во Македонија, а особено за Брегалничкиот регион. Припаѓа на малубројните наоди од групата на најраната словенска керамика од VII век, на времето кога таа се изработува на начин како во старата словенска прататковина, која со тек на времето ќе се менува под влијание на новото поднебје и новите услови на живеење.
Овој тип на керамика познат е од широките евриопски простори населени со Словени и преставува прв весник на нивното присуство на нашето тло. Во Чехословачка познат е под името „Прашки“ а во Русија „Корчак“
Типолошки, а и според останатите свои карактеристики. најблизок на нашиот наод е наодот од локалитетот „Кула“ кај Михајловац на устието на Слатинска река во Дунав. Кај нас во Македонија, според добиените подато-ЦИ, слични наоди констатирани се на археолошкиот локалитет Скупи кај Скопје и Дебреште кај Прилеп7.
Од раниот VII век потекнува бронзената матрица за втиснување--пренесување (пресмодел), најдена како гробен инвентар од средновековната некропола крај црквата Св. Ѓорѓи на археолошкиот локалитет Баргала во Горен Козјак кај Штип“. Hus. 6p. Ш-93. Димензии: Пречник 1,6 см, висина со куќата 2,9 см (сл. 2).
Матрицата е со кружна форма и шематизирана претстава на машки портрет со нагласени веѓи и мустаќи. Од задната страна на матрицата дополнително е прилепена брозена лента која во горниот дел завршува со кука за прикачување а во долниот со алка за привезок.
Првобитната намена на овој предмет е потполно јасна. Во прашање е аваро-словенска бронзена матрица за втиснување-пренесување во тенок сребрен или златен лим за производство на накит, или украсни делови на коњски орми. Најголемиот наод на матрици за втиснување-пресување во тенок лим откриен е во Бискупија Плисков кај Клин’. Матриците од Бискупија не претставуваат гробен наод и истите се регистрирани како златарско депо.
Во матриците од Бискупијата се среќава еден примерок на кој е претставен машки портрет кој е скоро идентичен со портретот претставен на нашата матрица. Искажано е мислењето дека оваа матрица била употребувана за производство на украсни делови на коњска опрема. Врз основа на тоа можеме да претпоставиме дека и нашата матрица ја имала истата функција. Со залемување на аверсот на матрицата бронзена лента со кука за прикачување во горниот и алка за привезок во долниот дел, се менува и првобитната функција на предметот. Се наметнува прашањето каква функција имала матрицата. Склони сме да ја искажеме можноста да матрицата во второстепената намена добива функција на амулет и можеби може да се дна си аваро-словенскиот шаманизам, како дел од шаманистички рекви-
Во поглед на етничката припадност на какви и слични наоди Кај нас во Југославија и во другите подунавски земји каде што истите се среќаваат, претежно се идентификуваат како одлика на аварската етничка припадност, односно дека тие припаѓаат на Аварите.
Во врска пак со нашиот наод засега најреално е да го изнесеме мислењето дека тој најверојатно претставува аварска изработка и дека како кулутрно добро на Аварите заедно со повеќебројните Словени, пренесен е во нивната нова словенска татковина.
Од подоцнежниот словенски период (Х-ХШ век) ги претставуваме гробните наоди од локалитетот „Каваклија“: една сребрена наушница и три леани бронзени прстени“.8
Новооткриениот локалитет претставува средновековна населба со некропола лоцирана на 1,5 км источно од локалитетот „Исар“ - средновековен град Штип“.
Сребрената наушница има масивна алка со кружен пресек, одвоени краеви и една јагода изведена во техника на ажурирање. Јагодата е составена од две калоти споени со по еден обрач. Инв. бр. 111-136. Димензии: Пречник на алката 2 сМ, на јагодата 0,6,—1,6 см (сл. 3).
Овој тип на наушници во словенските некрополи од Македонија е релативно редок и според квалитетот на изработката, материјалот и техниката на изработката, може да се констатира дека таа не е произведена во домашните златарски работилници и веројатно претставува импорт.
Сличен но не и идентичен тип на наушница изведена во техниката на ажурирање, од брозен материјал, откриена е на локалитетот „Бегов Даб“ кај селото Дулица, Делчевско!
Едниот прстен има масивна глава чија форма претставува четиристрана зарабена пирамида која поминува во зарабен конус. На рамениците од алката под главата претставено е по едно ребресто испупчение украсено со попречни паралелни врезови. Димензии: Висина 2,5 см, пречник на алката 2 см, широчина на алката 0,5 см (са. 4).
Како најблиска аналогија го наведуваме наодот од некрополата „Крушарски Рид“ во с. Оризари, Кочанско“ - Кон овој тип прстени се вбројуваат и наодите од некрополата кај Демир Капија!12 и Стоби.
Другиот прстен е со брадавичесто испупчени високи раменици кои поминуваат во конусна глава со заоблен врв. Димензии: Висина 2,2 см, пречник на алката 1,9 см, широчина на алката 0,4 см (ел. 5).
И во овој случај директни паралели наоѓаме во гробните наоди на некрополата од Демир Капија“.
Третиот прстен е со лентеста алка и конусна глава со заоблен врв. На бочните страни главата е украсена со по три вертикални зарези. Димензии: Висина 2,2 см, пречник на алката 1,9 см, широчина на алката 0,5 см (сл. 6). Прстени со лентеста алка и конусни глави регистрирани се во гробниот инвентар на некрополата „Крушарски Рид“ во с. Оризари, Кочанско Врз основа на извршената хронолошка анализа на бронзените лиени прстени со проширени раменици и конуси односно пирамидални глави од некрополите на ср Македонија и ср Србија со голема сигурност е констатирано дека нивната појава паѓа во втората половина на 10 век, при што не се исклучува можноста да одделни наоди кај нас во ср Македонија се појавуваат нешто порано"“.
Наодите од лок. „Каваклија“ хронолошки ги вметнуваме во периодот од 10-12 век.
Овие наоди и самиот локалитет како целина во овој случај се од особен интерес во смисла на веќе започнатото проучување на метиријалните остатоци на средновековниот град Штип". Присуството на овие раносредновековни наоди ни дава можност за нивно хронолошко поврзување со најраните историски извори за средновековниот град Штип". Алексова, Нови наоди од Штипско, Зборник на штипскиот Народен музеј II, 1962-1963, Штип 1964, 99-102 и 3. Белдедовски, Крушка — ранохристијанска базилика и гробница, Археолошки преглед 1985, Љубљана 1986, 171.
3 "а наодите од Скупи податоците се добиени од К. Трајковски, виш кустос археолог во Музејот на Македонија, Скопје. За ранословенската керамика од Дебреште известување од Д-р Б. Бабиќ.
“ Матрицата е најдена во 1979 год. при истражувањето на средновековната некропола крај црквата Св. Ѓорѓи во горен Козјак, како наод надвор од гробовите непосредно до растурениот сстеолошки материјал од постарите гробови.
J. Korošec, Ostave bronćanih matrica za otiskivanje u Biskupii kod Knina, SHP, ser. III, sv. 6, Zagreb19 1958, 29-44.
®D, Jelovina, Glavne znatajke starohrvatske materijalne kulture од 7 do 12 stoljeéa na podrugju izmedu rijeka Zrmanje i Cetine, Starohrvatska prosvjeta, serija III-svezak 16, Split 1987, 25-50, 33 sl. 2.
Објетката е најдена во нивата на Миладинов Киро 1987 год. при ископ на јама за вода при што се уништени 2-3 гроба. Прстените кои исто така претставуваат гробни наоди, потекнуваат од овој локалитет и се наоѓаат во збирката на колекционерот Вито Кукушев од Штип. Во ова прилика му изразувам благодарност на сопственикот на предметите за укажаните податоци и дозволата за објавување на наодот.
20 За материјалните остатоци од средновековниот град Штип види кај: М. Јовановиќ, Две средновековни тврдини во Источна Македонија, Зборник на штипскиот Народен музеј II, 1960- 1961, Штип 1961, 103-107 и 3. Белдедовски, Исар. Штип - средновековна населба, Macedoniae acta archaeologica 3, Прилеп 1977, 195-213; истиот: Сребрени монети на Стефан IV Душан од нумизматичката збирка на Народниот музеј во Штип, Macedoniae acta archaeologica 4, Прилеп, 1978, 217-226.
"ГБ. Алексова, Археолошки ископувања во с. Оризари-Кочанско, Зборник на штипскиот Народен музеј III, 1962-1963, Штип 1964, 81-109, 90, Т. 116.
“ Б. Алексова, Просек - Демир Капија.., T. XVII бр. 165.
78. Белдедовски, наведена литература за археолошкиот локалитет Исар, Штип.
18 Форографиите се изработени од Кире Спасов. фотограф во Заводот за заштита на спомениците на културата и Народен музеј, Штип.
ZVONKO BELDEDOVSKI - Stip
Белешки
- Садот е најден под непознати околности. Местоста Варница се наоѓа во североисточниот дел на селото Стар Караорман, непосредно до доцноантичкиот и средновековниот лок. „Крушка“. За наодите од доцната антика и среднио век од с. Стар Караорман види кај: Б. ↩
- За шаманизмот кај Аварите види: J. Kosayesuh, Аварски каганат, поглавје: ОД шаманизма до хришћанства, Српска књижевна задруга, Београд 1977, 193-208. ↩
- 1. Mikulié - A. Keramit&iev, Mek! novi oblici ranog slovenskog nakita и Makedoniji, Materijali [X, simpozijum srednjevekovne sekcije arheologkog dru&tva Jugoslavije, Prilep 1970, 161- 171. ↩
- Б. Алексова, Просек - Демир Капија, словенска некропола и словенска некрополе у Македонији, Скопје - Београд 1966, Т. XVII, 153, 154, 164. ↩
- В. Јовановит, Прилог проучавању средњевековног прстења у ср Србији и ср Македонији, Годишњак града Београда kt. XXV, Београд 1978, 68-85, 70 Т. 1, 5 ↩
- Б. Алексова, Археолошки ископувања во Сс. Оризари-кочанско... 81-109, 90, Т. 11/58. ↩
Summary
Early Slav Finds from Shtip Its Vicinity
(SUMMARY)
The period of the lateantiquity and the early middleages, namely the period of the settlement and the stabilization of the slav tribes, and the first few centuries of their éxistance in the region of Bregalnica, for the mean time represents a mysterious period from the cultural and the historic past of this region.
The fact that the number of the registered finds from this period is quite small, every new find and knowlage fron the field, will give valuble contribution and will trow limelight to the earliest period of the past of the slavs, their settlement оп the Balkan peninsula, their cultural symbiosis with the indigenous population.
In the sense of the ethnic identification of the slav ethnicity towards the end of the VI" and the VII" century in the area of the valley of the river of Bregalnica, of importance is the ceramic vessal from the site ,,Varnica“ in the village Star Karaorman, Shtip. The vessal was hand made has a egglike shape, an even bottom ““ and a slightly prodruding rim. The structure is rough with a greyish brown tone. (photo 1).
This type of pottery has been known on a wider european area which is populated by slavs, and represents the first sign of teir presence on this territory. In Czechoslovakia this pottery is known as ,,Prashki“, while in Russia as the »Korchak“ type.
From the early VII" century originates a bronze matrix for pressing (pressmodel), found as a grave inventory in the necropolis by the church St. George at Goren Kozjak, near Shtip.
The matrix is round and has a shematic depiction of a mans portrait, with emphasized eyebrows and mustache. To the revers side later on a bronze ring and a hook where soldered to function as a pendant. (photo 2)
The initial function is quite clear. It was a pressing matrix for silvewr or gold foil, for the production of jewlery or decorative ornaments for the horse atire. With the soldering of the matrix with the ring and the hook on the averse side, it lost its function. According to our oppinion, it might havegfunctioned as an amulet, and can be linked to the avar-slav shamanizm, as part of the shamanistic requistes.
In reference to the ethnic origin of the object, we presume that it is an avar praoduct, and as a cultural good of the avars it was transfered along with the numerous slavs in the new slav country.
From the later slav period X" — XII" century we present the grave finds from the site ,,.Kavaklija“, near Shtip:
— The silver ear-ring has a massive ring with separated ends and a strawberry form made in the technique ajour (photo 3).
— The ring with tahe massive head, with a piramide form with an edging has on the sholdsers a rib like protuberance. (photo 4.)
— The ring with the nipple like form, has high sholdsers that lead to a cup like head (photo 5).
— The ring with the band like form has a cup form head (photo 6).
We find analogies to them in the researched slav necropolis, in Macedonia, in the grave invenories at: Krusharski Rid, near the village Orizari-Kochani; Prosek-Demir Kapija; Begov Dab, near the village Dulica - Delchevo; Stobi and others.
The finds from the site „Kavaklija“, chronologicly are placed in the X^th^, –
Fae Wads and the site in general, represent important facts for the study of the material remains of the medieval town of Shtip.